Bạn có bao giờ tự hỏi, tại sao có những người luôn thành công trong việc giải quyết vấn đề, đưa ra quyết định sáng suốt, trong khi bản thân lại thường xuyên “mắc kẹt” trong những lối mòn tư duy? Câu trả lời có thể nằm ở khả năng tư duy phản biện – một kỹ năng thiết yếu, được Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự đoán sẽ nằm trong top 10 kỹ năng quan trọng nhất của người lao động vào năm 2025.
Ngày 27/02/2025 vừa qua, WisEdoo đã tổ chức lớp học thử với chủ đề “Có chí thì nên, có tư duy ắt lên/ Phản biện hiệu quả nơi công sở” cùng với giảng viên Nguyễn Việt Hải, lớp học diễn ra như sau:
1. Dẫn nhập: Tư duy phản biện – Khái niệm không hề “khô khan”
Bạn có biết, những câu nói quen thuộc như “Việc đó sếp tính chứ đâu đến lượt mình tính” hay “Mình thấp cổ bé họng, nói được gì” chính là những “rào cản vô hình” ngăn cản bạn phát triển tư duy phản biện? Thực tế, tư duy phản biện không phải là thái độ tiêu cực, chống đối hay “bắt bẻ”, mà là một quá trình chủ động, logic và có hệ thống để phân tích thông tin, đánh giá lập luận và hình thành quan điểm riêng.
Case study 1: Thang máy “chậm chạp” – Bài toán tư duy đa chiều
Hãy tưởng tượng bạn đang sống trong một tòa nhà cao tầng, nơi chiếc thang máy luôn trong tình trạng quá tải và di chuyển chậm chạp. Bạn sẽ làm gì để giải quyết vấn đề này? Tăng số lượng thang máy? Thay đổi tốc độ di chuyển? Hay có những giải pháp sáng tạo hơn? Đây chính là lúc tư duy phản biện được phát huy. Bạn sẽ học cách nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ – góc nhìn của người sử dụng, của ban quản lý tòa nhà, của kỹ thuật viên… để từ đó đưa ra những giải pháp toàn diện và hiệu quả. Ví dụ, thay vì tập trung vào việc tăng tốc độ thang máy, bạn có thể đề xuất giải pháp tối ưu hóa hệ thống điều khiển, sắp xếp lịch trình sử dụng thang máy hợp lý, hoặc thậm chí là khuyến khích người dân sử dụng cầu thang bộ để rèn luyện sức khỏe.
Tư duy đa chiều là một trong những nền tảng để bắt đầu tư duy phản biện ví dụ trong case study về thang máy để có thể đưa ra quyết định sáng suốt nhất bạn cần phải đặt mình trong nhiều góc nhìn và trong nhiều bối cảnh khác nhau từ đó lựa chọn phương án phù hợp và tối ưu nhất thì đó chính là lúc chúng ta thực hành tư duy phản biện.
2. Giới thiệu về tư duy phản biện: “Bóc tách” từng lớp lang
Tư duy phản biện là một “hệ sinh thái” bao gồm nhiều kỹ năng quan trọng như: quan sát, phân tích, đánh giá, lập luận, giải quyết vấn đề và ra quyết định. Bạn sẽ được “bóc tách” từng kỹ năng, hiểu rõ bản chất và cách thức vận dụng chúng vào thực tế. Ví dụ, kỹ năng quan sát không chỉ đơn thuần là “nhìn”, mà còn là “lắng nghe”, “cảm nhận” và “thu thập thông tin” một cách có chủ đích. Kỹ năng phân tích giúp bạn “chia nhỏ” vấn đề thành những phần nhỏ hơn, “xác định” mối quan hệ giữa chúng và “tìm ra” nguyên nhân gốc rễ.
3. Questioning: Nghệ thuật đặt câu hỏi – “Mở khóa” tư duy
Đặt câu hỏi là một trong những “chìa khóa vàng” để “mở khóa” tư duy phản biện. Bạn sẽ được học cách đặt những câu hỏi “thách thức”, “phản biện” để khám phá những góc khuất của vấn đề, kiểm tra tính xác thực của thông tin và đào sâu suy nghĩ. Ví dụ, thay vì chấp nhận một ý kiến, bạn có thể đặt câu hỏi “Tại sao lại như vậy?”, “Có bằng chứng nào ủng hộ cho ý kiến này không?”, “Liệu có cách giải thích nào khác không?”.
4. “HÃY UỐNG CAFE” trước khi trả lời hay đối diện với một vấn đề
Framework “CAFE” sẽ giúp cho bạn nhìn nhận một vấn đề “chậm hơn” đa chiều hơn:
- Làm rõ (Clarify): Giúp bạn hiểu rõ hơn những gì đang được nói, loại bỏ những hiểu lầm và đi thẳng vào vấn đề. Ví dụ: “Ý anh/chị là…?” , “Anh/chị có thể giải thích rõ hơn về…?”.
- Nối tiếp (Adjoin): Mở rộng vấn đề sang những khía cạnh liên quan, khám phá những “mảnh ghép” còn thiếu trong bức tranh tổng thể. Ví dụ: “Điều này có liên quan gì đến…?”, “Vậy còn trong trường hợp… thì sao?”.
- Phễu (Funnel)/ Zoom in): Đào sâu vào vấn đề, tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ và phân tích từng chi tiết. Ví dụ: “Nguyên nhân sâu xa của vấn đề này là gì?”, “Cơ sở nào để đưa ra kết luận này?”.
- Mở rộng (Elevate): Nâng tầm vấn đề lên một tầm cao mới, nhìn nhận trong một bối cảnh rộng lớn hơn và liên kết với những vấn đề khác. Ví dụ: “Xu hướng chung của ngành hiện nay là gì?”, “Bài học rút ra từ vấn đề này là gì?”.
Case study 2: “Vị trí mới” – Ứng dụng Questioning và Reframing
Giả sử bạn đang nỗ lực để được thăng chức, nhưng sếp lại cho rằng bạn “chưa sẵn sàng”. Thay vì thất vọng và bỏ cuộc, bạn có thể sử dụng Questioning để tìm hiểu lý do, làm rõ những tiêu chí đánh giá và xác định những kỹ năng cần cải thiện. Ví dụ, bạn có thể hỏi sếp: “Theo anh/chị, em cần phát triển thêm những kỹ năng nào để đáp ứng yêu cầu của vị trí mới?”, “Anh/chị có thể cho em một số lời khuyên để em có thể cải thiện bản thân không?”. Đồng thời, Reframing sẽ giúp bạn nhìn nhận tình huống này như một cơ hội để phát triển bản thân, thay vì một thất bại.
5. Cấu trúc quyền lực trong tổ chức: Power vs Influence
Trong bất kỳ tổ chức nào, đều tồn tại hai dạng thức quyền lực chính: Power (quyền lực cứng) và Influence (quyền lực mềm). Power thường gắn liền với vị trí, chức vụ và khả năng kiểm soát nguồn lực, trong khi Influence lại dựa trên sự uy tín, chuyên môn và khả năng thuyết phục. Hiểu rõ hai dạng thức quyền lực này sẽ giúp bạn ứng dụng tư duy phản biện một cách linh hoạt và hiệu quả trong môi trường làm việc. Ví dụ, nếu bạn đang làm việc trong một môi trường đề cao thứ bậc, bạn có thể sử dụng tư duy phản biện để phân tích tình huống, chuẩn bị kỹ lưỡng các lập luận và trình bày ý kiến của mình một cách thuyết phục với cấp trên (Power). Ngược lại, nếu bạn đang làm việc trong một môi trường cởi mở, đề cao sự sáng tạo, bạn có thể tận dụng tư duy phản biện để thảo luận, trao đổi và thuyết phục đồng nghiệp (Influence).
Kết thúc hành trình: Tư duy phản biện – Chìa khóa cho thành công
Lớp học “Có chí thì nên, có tư duy ắt lên” đã gợi mở cho các học viên một góc nhìn mới về cách sử dụng tư duy phản biện hiệu quả nơi công sở. Từ đó giúp cho người tham dự, những người đã biết hoặc đã từng tìm hiểu về tư duy phản biện sẽ hiểu được cách áp dụng như thế nào là hiệu quả và mang lại nhiều giá trị nhất.