Theo các nhà triết học duy vật biện chứng: “Về bản chất, nhận thức là quá trình phản ánh tích cực, tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc người trên cơ sở thực tiễn”. Còn theo quan điểm triết học duy tâm, nhận thức được xem là quá trình chủ quan, phụ thuộc vào tinh thần và ý thức cá nhân. Ở đây, nhận thức không chỉ là phản ánh thế giới vật chất mà còn là sự diễn giải ý nghĩa và giá trị cá nhân mà con người gán cho thông tin và kinh nghiệm của họ. Một cách tiếp cận tổng hợp xem nhận thức là kết quả của sự tương tác giữa ý thức và thế giới vật chất, kết hợp cả khía cạnh khách quan và chủ quan. Trong quan điểm này, nhận thức không chỉ bao gồm cách thông tin được thu thập và xử lý một cách khách quan, mà còn cách chúng được diễn giải, hiểu biết và cảm nhận thông qua lăng kính cá nhân và văn hóa.
– Nhận thức là quá trình phản ánh và tái tạo lại hiện thực ở trong tư duy của con người, được quy định bởi những quy luật phát triển xã hội và không thể tách rời với thực tiễn. Mục tiêu của nhận thức là đạt đến chân lý khách quan. Quá trình nhận thức: thu thập kiến thức, hình thành khái niệm về hiện tượng thực tế giúp con người hiểu biết về thế giới xung quanh. Quá trình nhận thức là để tích luỹ tri thức, tích luỹ kinh nghiệm từ đó cải tạo thế giới.
– Như vậy, “nhận thức là sự phản biện biện chứng thế giới khách quan vào trong bộ óc của con người, là quá trình xâm nhập ý chí con người vào hiện thực làm cho hiện thực chịu sự chi phối của chủ thể và quá trình nhận thức chính là quá trình con người làm phong phú thêm tri thức bằng những tri thức mới.”
English