– Trong đời sống: Ý thức đại diện cho cả tinh thần tư tưởng như ý thức chấp hành pháp luật, ý thức cộng đồng,…
– Trong Triết học: nghiên cứu ý thức với tư cách là một trong hai mặt cơ bản của tồn tại: “ý thức có sau vật chất và do vật chất quyết định, ý thức là tồn tại của nhận thức”.
– Trong Tâm lý học:
→ Ý thức là hình thức phản ánh tâm lý cao nhất, chỉ riêng con người mới có, vì nó diễn ra trong não và phản ánh bằng ngôn ngữ. Ý thức là khả năng con người hiểu được những tri thức mà con người đã tiếp thu được.
- Ý thức được hiểu là tri thức về tri thức, phản ánh của phản ánh, phản ánh của phản ánh sẽ giúp con người hiểu rõ, hiểu sâu hơn về vấn đề đã tiếp thu, hiểu ngắn gọn là ngẫm nghĩ lại điều đã biết. Có thể ví ý thức như “cặp mắt thứ hai” soi vào kết quả (các hình ảnh tâm lý) do “cặp mắt thứ nhất” (cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, cảm xúc,…) mang lại. Với ý nghĩa đó ta có thể nói: ý thức là tồn tại được nhận thức.
- Ví dụ: Khi một người đi làm về, nghe tiếng chó sủa, thấy nó quẫy đuôi, thè lưỡi,… Lúc đó, sự phản ánh tâm lý giúp anh ta nhận biết về hành vi của con chó. Từ đó, anh ta suy luận ra có thể nó mừng anh về và đòi ăn. Như vậy, nhờ có ý thức, người này không chỉ thấy hành vi và nghe âm thanh của con chó mà còn có thể nhận ra vấn đề một cách đầy đủ hơn: con chó mừng chủ và đòi ăn.