Ý thức là một cấu trúc tâm lý phức tạp bao gồm nhiều mặt, là một chỉnh thể mang lại cho thế giới tâm hồn của con người một chất lượng mới. Trong ý thức có ba mặt thống nhất hữu cơ với nhau, điều khiển hoạt động có ý thức của con người:
- Mặt thứ nhất – mặt nhận thức
Mặt nhận thức bao gồm nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính.
Mặt nhận thức là cơ sở cho thái độ và hành động
Cụ thể: Các quá trình nhận thức cảm tính mang lại những tài liệu đầu tiên cho ý thức, là tầng bậc thấp của ý thức. Quá trình nhận thức lý tính là bậc tiếp theo trong mặt nhận thức của ý thức, đem lại cho con người những hiểu biết bản chất, khái quát về thực tại khách quan. Đây là nội dung rất cơ bản của ý thức, là hạt nhân của ý thức, giúp con người hình dung ra trước kết quả của hoạt động và hoạch định kế hoạch hành vi.
- Mặt thứ hai – mặt thái độ: Đó là thái độ lựa chọn, thái độ cảm xúc, thái độ đánh giá chủ thể đối với thế giới. K.Marx nói “Thái độ của tôi đối với môi trường là ý thức của tôi”.
- Mặt thứ ba – mặt năng động (hay mặt hành động): ý thức điều khiển, điều chỉnh hoạt động của con người làm cho hoạt động của con người có ý thức. Đó là quá trình con người vận dụng những hiểu biết và tỏ thái độ của mình nhằm thích nghi, cải tạo thế giới và cải tạo bản thân. Mặt khác, ý thức nảy sinh và phát triển trong hoạt động. Cấu trúc của hoạt động qui định cấu trúc của ý thức. Vì thế, nhu cầu, hứng thú, động cơ, ý chí, … đều có vị trí nhất định trong cấu trúc của ý thức
Ý thức thể hiện ra bên ngoài bằng những hành vi, cử chỉ, ngôn ngữ,…
Ý thức là năng lực hành động thực tiễn.