Chiều ngày 25/05/2024, WisEdoo cùng anh Bùi Hoàng Long đã tổ chức buổi chia sẻ cộng đồng: Xây dựng “bộ não thứ 2” nhờ ghi chú khái niệm. Long hiện là sinh viên năm ba tại trường đại học Fulbright Việt Nam với chuyên ngành là tâm lý học giáo dục. Long là một người đam mê việc học và muốn chia sẻ hành trình học tập của mình với mọi người.
Từ mong muốn đó, buổi chia sẻ này ra đời, tập trung vào 2 nội dung: Ghi chú khái niệm (Concept note) và Bản đồ khái niệm (Concept Map). Bài viết này nhằm tóm tắt lại những điểm sáng dành cho những bạn chưa có dịp tham dự có thể tham khảo.
Kiến thức là gì?
Một số vấn đề các bạn đang gặp phải khi không ghi chú hiệu quả là: không ghi nhớ được thông tin, thông tin không bị phân mảnh, không biết cách cách quản lý kiến thức hoặc sử dụng các công cụ hiệu quả. Chúng ta học nhiều và đọc nhiều, song, nếu không có cách hệ thống hoá kiến thức thì sẽ rất khó để truy lại về sau. Từ trăn trở này, ghi chú khái niệm là giải pháp giúp nắm bắt được các ý tưởng lớn của môn học.
Trước khi tìm hiểu về ghi chú khái niệm, chúng ta cần hiểu “kiến thức là gì?”
Khái niệm là cách mà con người tổ chức thông tin. Các khái niệm đầu tiên chúng ta đã hình thành từ những năm đầu đời, góp phần hình thành nên những hiểu biết của chúng ta về quy luật vận hành của thế giới. Khái niệm giúp liên kết và khái quát hoá thông tin, từ đó, ta có thể sở hữu khái niệm có tính tổng quát
Kiến thức là bao gồm các khái niệm chính, cụm từ, từ ngữ thể hiện những gì mình đã hiểu về thế giới xung quanh. Chúng được hình thành bởi mạng lưới các khái niệm được mô tả ở đoạn trên.
Mỗi người có một sự hiểu khác nhau về chủ đề. Do đó, kết cấu của mạng lưới thể hiện khuôn mẫu nhận thức và mức độ hiểu biết của mỗi cá nhân. Sự liên kết giữa các khái niệm thể hiện sự hiểu biết của mỗi người. Quá trình xây dựng kiến thức chuyên môn và học thêm kiến thức mới giúp ta biết thêm nhiều khái niệm mới và thiết lập các mối liên hệ mới giữa các khái niệm.
Hiểu được kết cấu của bộ nhớ kiến thức, thì việc thực hành Ghi chú khái niệm và Bản đồ khái niệm sẽ là công cụ bổ trợ giúp ta xây dựng kiến thức.
Ghi chú khái niệm (Concept note)
Lợi ích của ghi chú khái niệm là:
- liên kết và khái quát hóa thông tin trong văn bản
- tổng hợp các ý tưởng chính
- liên kết kiến thức trong cùng một môn học
- liên kết kiến thức giữa các ngành học
Các bước thực hành ghi chú khái niệm:
- Bước 1: Liệt kê khái niệm chính
- Bước 2: Viết định nghĩa – thu thập trích dẫn của tác giả và tự giải thích định nghĩa theo cách của mình
- Bước 3: Bổ sung chi tiết
Để dễ hình dung các bước, bạn có thể tham khảo ảnh dưới đây:
Tuy nhiên, giới hạn của ghi chú khái niệm chỉ giúp bạn hiểu từng khái niệm riêng lẻ chứ không có tác dụng mối liên hệ giữa các khái niệm. Do đó, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về thực hành tiếp theo: Bản đồ khái niệm.
Bản đồ khái niệm (Concept map)
Bản đồ khái niệm giúp chúng ta hệ thống hóa kiến thức, thông qua việc nêu ra các khái niệm và vẽ các kết nối giữa các khái niệm đó. Lợi thế của bản đồ khái niệm là giúp ta vượt qua giới hạn của văn bản (đặc biệt là văn bản theo hướng tuyến tính).
Bạn có thể tham khảo Concept map phiên bản gốc của Novak (1972):
Concept map phiên bản đơn giản hóa của anh Long Hoàng:
Vậy, sự khác biệt giữa Bản đồ khái niệm (concept map) và Sơ đồ tư duy (mind map) là gì?
WisEdoo mời bạn nhìn vào ảnh này, tự suy nghĩ trong 2 phút và liệt kê những điểm khác biệt:
.
.
.
Sau đây đáp án – bảng mô tả sự khác biệt từ anh Long:
Các bước vẽ Bản đồ khái niệm:
- Bước 1: Viết tổng quan những khái niệm bạn đã biết về chủ đề bạn đang học
- Bước 2: Xác định mối liên hệ giữa chúng
- Bước 3: Thể hiện sự kết cấu kiến thức và sự hiểu biết của bạn về chủ đề này
Để dễ hình dung bạn có thể tham khảo ảnh dưới đây:
Công cụ vẽ bản đồ khái niệm:
- Sổ & bút
- Online & Làm việc nhóm, Vẽ trên những phần mềm bảng trắng (whiteboard): Figma, Micro, Canva, Excalidraw
- Offline & Làm việc cá nhân: Obsidian, Logseq
Áp dụng Concept map vào việc học, bạn có thể:
- Trước khóa học: Liệt kê khái niệm bạn đã biết và muốn biết
- Trong khóa học: Bổ sung khái niệm vào trang tổng hợp, cập nhật bản đồ khái niệm
- Sau khóa: Đánh giá và xác định những gì chưa biết
Để nghiên cứu sâu hơn về Bản đồ khái niệm, bạn có thể tham khảo bài viết Concept map (bản đồ khái niệm) của anh Long.
—
Chúng mình hi vọng phần tóm tắt này đã giúp bạn tham khảo một phương pháp học tập mới, góp phần tăng hiệu quả trong ghi chú và sắp xếp kiến thức.
Nếu bạn muốn tiếp tục tham khảo về các phương pháp ghi chú khác, hãy theo dõi nội dung của anh Bùi Hoàng Long tại:
- Substack (newletter về việc học): https://longhoang.substack.com/
- Facebook cá nhân (để cập nhật bài hằng ngày): https://www.facebook.com/longhoangbui2/
- Learning Portfolio của Long – nơi tổng hợp kiến thức và nghiên cứu của trong hành trình học tập đại học: tại đây
Để không bỏ lỡ những buổi chia sẻ tiếp theo, hãy theo dõi WisEdoo tại: https://www.facebook.com/WisEdoo hoặc tham dự Cộng đồng Thực học – Thưc hành: https://www.facebook.com/groups/thuchocthuchanh