Trong bài viết Chú ý ở đâu, cuộc sống ở đó (phần 1), chúng ta đã cùng tìm hiểu tầm quan trọng, khái niệm và các loại chú ý. Phần thứ 2 này sẽ đi qua thuộc tính và phương pháp tăng cường chú ý, từ đó, bạn có thể kiểm soát tâm trí và thiết lập thói quen nhằm cải thiện hiệu suất trong quá trình học tập.
1. Thuộc tính của chú ý
a/ Sức tập trung của chú ý
Các bạn có thể hình dung đó là sự phản ánh quy vào một phạm vi hẹp nhằm phản ánh đối tượng được tốt nhất. Sự chú ý hướng đến số lượng các mục tiêu (hay phần tử của mục tiêu) mà chú ý hướng tới gọi là khối lượng chú ý.
Đến đây, chúng ta sẽ cùng dừng lại một chút để suy nghĩ về tình huống như sau: Chúng ta đã nói về chú ý không chủ định, có nghĩa là loại chú ý mà không cần phải bỏ ra nhiều nỗ lực và tự động chúng ta có thể tập trung chú ý vào đối tượng. Như vậy chú ý là loại khả năng bẩm sinh hay nó là một loại khả năng có giới hạn? Câu trả lời ở đây đó là chú ý là loại khả năng có giới hạn. Giống như khi cắt một chiếc bánh thành nhiều miếng, bạn lấy dần dần các miếng bánh để ăn thì chiếc bánh ban đầu càng nhỏ đi.
Tương tự như vậy, khi bạn phân chia sự chú ý để thực hiện các công việc khác nhau cũng tương tự, nếu bạn làm việc khó trước thì khả năng chú ý sẽ không còn nhiều, còn nếu bạn làm việc dễ trước thì khả năng này còn dư dả.
Chúng mình sẽ mượn “Lý thuyết tải nhận thức” của Sweller (Sweller’s Cognitive Load Theory) để giải thích cho điều này. Để thông tin được đưa vào trí nhớ ngắn hạn cần phải có sự chú ý, thông tin càng nổi bật và hữu ích thì càng dễ thu hút sự chú ý của bạn. Vốn dĩ chúng ta không thể chú ý đến tất cả mọi thứ xung quanh là để tránh tình trạng quá tải cho bộ não. Vì vậy, tại một thời điểm nhất định, sự chú ý sẽ hướng đến những thứ quan trọng và lờ đi những thông tin không liên quan. Lấy ví dụ, khi bạn chơi bóng chuyền, bạn chỉ tập trung vào đường chuyền của quả bóng mà không để ý đến tiếng cười nói, hay những đứa trẻ đang nô đùa gần đó.
b/ Sự bền vững của chú ý
Đó là khả năng chú ý lâu dài vào một hay nhiều đối tượng nhất định mà không chuyển sang đối tượng khác. Tính bền vững của chú ý có liên quan mật thiết với những điều kiện khách quan của hoạt động và những đặc điểm của mỗi cá nhân. Chẳng hạn, hoạt động đó có hấp dẫn không hay nó có mối tương quan với sở thích hoặc là sự quan tâm của bạn không.
Về mặt sinh lý, tính bền vững của chú ý là những quá trình thần kinh đã được rèn luyện thành định hình động lực. Tính bền vững của sự chú ý này rất cần thiết cho một số nghề nghiệp, chẳng hạn giáo viên.
c/ Sự di chuyển của chú ý
Đó là khả năng đang chú ý vào một đối tượng này, lại có thể tập trung chú ý nhanh chóng vào một đối tượng khác nếu cần thiết. Sự di chuyển chú ý nói lên tính linh hoạt, mềm dẻo của chú ý. Nó không mâu thuẫn với tính bền vững của chú ý, và càng không là sự phân tán chú ý. Cơ sở sinh lý của sự di chuyển chú ý là sự di chuyển của trung tâm hưng phấn ưu thế trên vỏ não.
Thuộc tính này của chú ý là điều kiện rất cần thiết cho nhiều hoạt động, đặc biệt là những hoạt động đòi hỏi phải có phản ứng nhạy bén với những kích thích ngắn ngủi và bất ngờ.
d/ Sự phân phối của chú ý
Đó là khả năng cùng một lúc chú ý đầy đủ đến nhiều đối tượng khác nhau nhưng không có nghĩa là sức chú ý được phân phối đồng đều ở mọi đối tượng. Sự phân phối chú ý không mâu thuẫn với sự tập trung chú ý, vì trong sự phân phối chú ý cũng có sự tập trung chú ý vào đối tượng chính. Khả năng phân phối chú ý rộng cần thiết cho nhiều hoạt động. Cơ sở sinh lý của sức phân phối chú ý là những quá trình hưng phấn cùng một lúc xuất hiện trên các trung khu khác nhau của vỏ não.
Nhắc đến vấn đề này, chúng ta không thể không nhắc đến một vấn đề phổ biến là Làm việc đa nhiệm (hay còn gọi là multitasking). Đồng ý là khả năng phân phối chú ý rộng cần thiết để não bộ linh hoạt trong các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, với giới hạn của khả năng chú ý, não bộ không thể tập trung vào nhiều việc cùng một lúc. Như chúng ta vừa bàn, sức chú ý không được phân phối đồng đều ở mọi đối tượng.
Khi bạn làm việc đa nhiệm, bạn đang đánh lừa bộ não, còn thực ra thì bộ não đang chuyển đổi liên tục giữa các nhiệm vụ. Hơn nữa, việc chuyển đổi đó còn khiến bạn mất thêm thời gian hoàn thành. Như vậy, chúng ta cần hạn chế đa nhiệm để tránh làm ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ về lâu dài.
2. Phương pháp tăng cường hiệu suất học tập & làm việc
Phần này giới thiếu với các bạn một số bí kíp cũng như một số nhầm tưởng để các bạn hiểu rõ hơn và tăng cường hiệu suất học tập và làm việc.
a/ Quản lý công việc:
Theo sách “Flow”, chúng ta cần một số yêu cầu để đạt đến trạng thái này:
a.1/ Thứ nhất là mục tiêu, động cơ rõ ràng
Có nghĩa là, cá nhân phải tìm thấy sự hấp dẫn của đối tượng, phải có nhu cầu tìm hiểu đối tượng. Sau đó có thể xác định rõ động cơ, mục đích học tập/ làm việc để thấy được lý do của việc tập trung chú ý. Các bạn có thể lên danh sách các việc cần làm, sắp xếp theo thứ tự ưu tiên, thời gian hoàn thành, v.v.
a.2/ Yêu cầu thứ hai là tìm cách thu thập phản hồi nhanh chóng: việc nhận được các phản hồi, góp ý (Feedback) lại các nhiệm vụ bạn làm sẽ giúp bạn xác định chất lượng những việc đó tốt hay chưa. Phản hồi tích cực chứng tỏ những nỗ lực bạn dành ra có hiệu quả và giúp bạn yêu thích công việc của mình hơn
Bạn có thể yêu cầu nhận xét, góp ý từ bạn bè, giáo viên về kết quả nhiệm vụ của mình hoặc có thể tự chiêm nghiệm bằng cách tự đặt câu hỏi phản biện.
b/ Sức khỏe
Sức khỏe vô cùng quan trọng. Sức khỏe tốt là điều kiện phát triển các phẩm chất chú ý. Do đó, các bạn cần đặc biệt chú ý rèn luyện và gìn giữ các giác quan không bị bệnh tật.
Một yếu tố quan trọng không kém nữa đó là ngủ đủ giấc. Một giấc ngủ tiêu chuẩn đối với người trưởng thành như các bạn học sinh, sinh viên là từ 6 đến 8 tiếng.
Một trong những cách tập trung học hiệu quả là nghe nhạc. Bạn nên nghe ở âm lượng nhỏ để không gây ảnh hưởng đến việc tiếp thu kiến thức và thính lực. Một số bài nhạc giúp tăng sự tập trung như
+ Nhạc Sóng Alpha
+ Nhạc Baroque
+ Nhạc không lời nhẹ nhàng
+ Nhạc có giai điệu thiên nhiên
c/ Cân bằng giữa học tập, làm việc với nghỉ ngơi
Cần tránh làm việc/học liên tục nhiều giờ liền!
Bạn có thể là người có khả năng chú ý cao, động lực bên trong cao ngùn ngụt và bạn làm việc, học tập rất hăng say. Nhưng bạn đã bao giờ nghĩ não của mình cần gì để phát huy hiệu quả cao nhất chưa?
Theo nghiên cứu của GS. Barbara Oakley, có 2 chế độ tư duy cần được kết hợp trong quá trình học tập là: chế độ tập trung và chế độ phân tán.
Việc tập trung học tập giúp bạn dành sự chú ý đến các thông tin bài học, từ đó có thể đưa các thông tin này vào trí nhớ làm việc. Còn chế độ tư duy phân tán là khi não bộ nghỉ ngơi qua việc thư giãn, ngủ. Trong khi đó, não bộ sẽ củng cố các đường liên kết giữa các kiến thức, giúp bạn hiểu bài tốt hơn và sáng tạo hơn.
Ví dụ điển hình cho lý thuyết này là trường hợp của nhà khoa học Mendeleev tìm ra cách định hình bảng tuần hoàn hóa học khi ông ngủ thiếp đi trong khi trước đó ông vốn đã vò đầu bứt tóc suy nghĩ suốt ba ngày nhưng chưa tìm ra đáp án.
Lưu ý: trước khi bạn chuyển sang chế độ tư duy phân tán, hãy đảm bảo bạn đã tập trung thực sự hiệu quả để có được những dữ liệu cần thiết cho việc xử lý.
Một cách khác để áp dụng 2 chế độ này là phương pháp Pomodoro – phương pháp quả cà chua. Đây là 1 phương pháp quản lý thời gian để nâng cao tối đa sự tập trung trong công việc
+ Với phương pháp này, bạn hãy xác định một công việc cần làm, thực hiện trong vòng 25 phút, sau đó nghỉ 5 phút.
+ Sau 4 chu kỳ như vậy (làm 25 phút, nghỉ 5 phút), bạn nghỉ từ 15 – 30 phút và bắt đầu lại cho đến khi hoàn thành công việc.
+ Trong 5 phút nghỉ ngơi, bạn có thể đứng dậy thực hiện một vài động tác thể dục, pha một cốc cà phê, hít thở hoặc thiền,… Việc áp dụng những khoảng nghỉ ngắn giúp cơ thể và não bộ được nghỉ ngơi, hạn chế việc bị quá tải.
Như vậy là chúng ta đã cùng nhau đi hết 4 nội dung quan trọng của chú ý. Hy vọng qua bài viết này các bạn có thể thấy được chú ý không chỉ đơn giản là một khả năng tập trung như chúng ta thường thấy, mà nó có đến 3 loại và 4 thuộc tính khác nhau, đồng nghĩa chúng ta cần phải hiểu để biết cách duy trì cũng như để cải thiện sức chú ý tốt hơn.
