CHỈ CÓ LÒNG TỐT THÔI LÀ CHƯA ĐỦ, VẬY ĐIỀU KIỆN ĐỦ NẰM Ở ĐÂU?
Ghi chép từ buổi trò chuyện trực tuyến Quản lý dự án phát triển: Biến lòng tốt thành tác động thực (Tối thứ Sáu, 04/09/2026) cùng ThS. Phạm Trường Sơn & ThS. Đoàn Bảo Châu. Điều phối: Ms. Thanh Thuyết.
Ở phần mở đầu của buổi trò chuyện, mọi người tham dự được mời chọn một câu hỏi mà bản thân cảm thấy tò mò nhất trong bốn lựa chọn: liệu cộng đồng có thực sự cần điều mình đang làm, làm sao biến ý tưởng thành kế hoạch triển khai, làm sao biết dự án của mình có tác động thật, và làm sao để đi được đường dài.
Theo kết quả từ đơn đăng ký gửi trước, câu hỏi đầu tiên chiếm ưu thế. Nhưng một điều thú vị đã xảy ra khi mọi người đã vào phòng Zoom và trực tiếp bấm chọn: câu dẫn đầu lại là câu thứ ba, làm sao biết dự án của mình có tác động thật hay không.
Đó là một dịch chuyển nhỏ nhưng cực kỳ đáng chú ý. Nó cho thấy phần đông những người có mặt trong buổi tối hôm đó không còn đứng ở vạch xuất phát. Họ đã bắt đầu, đã dấn bước được một quãng, và thứ khiến họ trăn trở đến mất ngủ không còn là bắt đầu thế nào, mà là sự hoài nghi mang tính cốt lõi: cái mình đang làm có thật sự tạo ra thay đổi hay không.
Hai tiếng rưỡi sau đó của chúng tôi đã xoay quanh trọn vẹn những trăn trở ấy.
CHẶNG 1: BẮT ĐẦU NHƯ THẾ NÀO LÀ PHÙ HỢP?
Câu chuyện bắt đầu với hồi ức của anh Phạm Trường Sơn từ năm 1996 tại Nhà Văn hóa Thanh niên. Khi ấy, anh vừa tốt nghiệp cấp ba, được ba hướng vào các hoạt động tình nguyện và nhận điều phối một dự án truyền thông sức khỏe cho thanh niên. Bốn năm thanh xuân gắn bó cùng 30 bạn trẻ, anh gọi đó là giai đoạn đẹp nhất và học hỏi được nhiều nhất.
Sau thời gian tu nghiệp ở Đông Nam Á về phát triển cộng đồng, chủ yếu tại Thái Lan và Malaysia – những nơi đã đi trước Việt Nam một quãng, anh Sơn về nước năm 2004 và bước thẳng vào một dự án 5 triệu đô la. Con số rất lớn vào thời điểm đó, và công việc của anh là chạy đúng bộ chỉ số mà nhà tài trợ đã thiết kế sẵn.
“Tất cả các dự án đều được thiết kế bởi những nhà tài trợ lớn, và nó không có một khái niệm gì của địa phương hết,” anh bộc bạch.
Năm 2009, khi dự án kết thúc, anh quyết định đi tìm một ngã rẽ khác. Anh mất 8 tháng để rời một dự án quốc tế lớn và tìm được một tổ chức mà anh mô tả là rất Việt Nam, rất địa phương – nơi mà lúc anh vào, mọi thứ vẫn chỉ là con số không.
Chị Đoàn Bảo Châu lại đi một con đường khác. Chị học báo chí, làm phóng viên mảng xã hội, và tiếp xúc với các tổ chức phi lợi nhuận đầu tiên với tư cách người đi viết bài. Khi muốn học lên, đứng trước lựa chọn giữa báo chí và truyền thông phát triển, chị đã chọn vế thứ hai. Luận văn thạc sĩ của chị làm về chính tổ chức mà sau này chị về làm việc.
Điều đáng chú ý trong câu chuyện của chị không phải là bước chuyển, mà là độ dài của nó. Chị mô tả bước chuyển ấy kéo dài hơn hai năm, và trong hai năm đó chị vẫn đang đi học, đồng thời tham gia hoạt động của các tổ chức phi chính phủ ở New Zealand để hiểu công việc từ bên trong.
“Nếu các bạn đến từ những nền tảng khác, để không bị sốc khi chuyển đột ngột thì sẽ cần một chút thời gian để mình tham gia các hoạt động tình nguyện trước,” chị chia sẻ.
Nhưng phần sắc nhất trong chia sẻ của chị là một dịch chuyển giá trị, không phải một dịch chuyển kỹ năng. Làm báo, người viết phải ký tên, và người viết tốt thì được tỏa sáng. Làm cộng đồng thì ngược lại:
“Cái vai trò của mình nó phải giảm xuống, và gần như nếu mình biến mất luôn thì tốt. Có nghĩa là mình tạo được sự thay đổi, nhưng người quan trọng nhất chính là những người trong cộng đồng chứ không phải là mình.”
Chị nói thêm một câu khiến nhiều người tham dự đồng loạt thả tim qua màn hình: khi bước vào một lĩnh vực có hệ giá trị khác, thứ cần điều chỉnh là chính mình, chứ không phải kỳ vọng môi trường điều chỉnh theo hướng mình muốn.
Từ chuyện bắt đầu, buổi trò chuyện rẽ sang chuyện bắt đầu nhỏ. Anh Sơn kể lại nhiệm vụ đầu tiên của mình ở tổ chức mới: tổ chức 3 hội thảo trong 3 tháng để kết nối các tổ chức xã hội. Nhiệm vụ được giao chỉ có vậy.
Nhưng anh không dừng ở việc tổ chức xong rồi thôi. Hội thảo đầu tiên có 20 người tham dự, và anh giữ lại 20 mối quan hệ đó. Anh đi thăm từng nơi, hỏi họ muốn bàn chủ đề gì cho lần sau, ghi lại từng con số cụ thể để trình lên cấp trên. Sáu người muốn chủ đề này, bốn người muốn chủ đề kia. Có cứ liệu thì mới có hội thảo lần hai, rồi lần ba.
“Thiết kế dự án là dài lâu, và tôi chỉ là đặt một hoạt động trong lúc đó. Tuy nhiên tôi nghĩ dài lâu hơn, thiết kế tốt hơn.”
Chị Thuyết chốt lại chặng này bằng hai chữ mà anh Sơn dùng: kiên nhẫn và nhỏ nhẹ. Nghĩ thì nghĩ đường dài, còn khi bắt đầu làm thì cứ đi những bước vừa với nguồn lực mình đang có.
CHẶNG 2: LÀM SAO BIẾT MÌNH ĐANG ĐI ĐÚNG HƯỚNG?
Một người đăng ký gửi về câu hỏi này: làm sao đo lường được tính bền vững của dự án sau khi mình đã rời đi, có chỉ số nào cần để ý không.
Anh Sơn tách câu trả lời thành hai hệ thống.
Hệ thống thứ nhất là hệ thống chỉ số của các dự án quốc tế. Nó có công cụ đo đàng hoàng, đo được, và đo rất kỹ. Anh không phủ nhận nó, nhưng anh nói thẳng rằng suốt đời làm nghề anh không đi theo hệ thống đó.
Hệ thống thứ hai là thước đo mà anh theo đuổi: kể được câu chuyện thay đổi của một con người.
Để minh họa, anh kể về chương trình tín dụng vi mô mà ba anh khởi xướng và anh đang quản lý, phục vụ hơn 200 phụ nữ nghèo thuộc 64 hộ gia đình ở đô thị. Trong suốt 30 năm, không có con của hộ nào vào được đại học. Chỉ có duy nhất một em. Em đó hiện đang học ở Đức và chuẩn bị về nước.
“Mình kể được câu chuyện của nó, đó là một trong những thứ mình phải cân nhắc giữa những số liệu. Hai mươi mấy năm tôi làm việc, một ca đó là tôi chứng minh được cộng đồng có thay đổi.”
Chị Châu bổ sung từ phía một tổ chức có hệ thống đo lường chặt chẽ. Theo chị, định lượng và định tính nên đi song song. Câu chuyện thay đổi thì luôn phải có, vì năm tháng qua đi thì nhiều thứ sẽ bị quên. Nhưng con số cũng cần được ghi lại, vì phần lớn nhà tài trợ vẫn cân nhắc dựa trên con số.
Rồi chị đi vào phần mà có lẽ ít khóa quản lý dự án nào nói tới: ranh giới đạo đức khi kể chuyện cộng đồng.
Chị mô tả ranh giới ấy là mong manh, và cách giữ nó là làm chuẩn ngay từ khâu đầu tiên. Trước khi lấy câu chuyện của một người, phải trao đổi rất kỹ với chính họ: câu chuyện này sẽ đi đến đâu, có thể đến những bên thứ ba nào, dùng cho mục đích gì. Chỉ khi họ đồng thuận thì mới bắt đầu. Và trong suốt quá trình, nếu họ không muốn đi tiếp thì dừng.
Về hình ảnh, chị nói rõ nguyên tắc của mình: không khai thác cảnh quá nghèo khổ, quá khóc lóc. Nhìn nhân vật theo một góc nhìn khác, giữ được sự tôn trọng.
Chị cũng nhắc một điều mà nhiều người làm truyền thông hay bỏ qua: trách nhiệm không dừng lại khi sản phẩm rời khỏi tay mình.
“Cũng có trường hợp sản phẩm đó đi đến bên thứ ba, ví dụ có phóng viên đến viết bài. Trách nhiệm làm việc với bên thứ ba như thế nào là trách nhiệm của mình, chứ không phải mình nói bên thứ ba thì không liên quan gì đến mình.”
Với nhà tài trợ, chị làm việc rất kỹ từ trước chuyến đi, về cách ứng xử, trang phục và việc chụp hình. Và chị định vị lại mối quan hệ: đây không phải quan hệ xin cho, mà là quan hệ đối tác. Nhà tài trợ đang đầu tư, còn cộng đồng không phải là người chỉ nhận.
Có một đoạn trong chặng này chạm được khá nhiều người, khi chị Châu nói về việc người làm truyền thông phải hiểu chương trình. Chị không đến ở khâu cuối để chụp hình quay phim rồi về. Chị đi khảo sát vùng dự án, dự tập huấn cho giáo viên, dự cả buổi triển khai ở lớp.
“Nếu bạn chỉ đến vào đoạn cuối, bạn như một người xa lạ, người ta không thể nào chia sẻ với bạn tất cả những khó khăn. Câu chuyện mình nói với nhà tài trợ lúc đó nó trở nên khá là hời hợt.”
Và một lời nhắn gửi thẳng đến những người đang giữ vai trò quản lý: hãy tạo điều kiện để đội truyền thông tham gia từ giai đoạn đầu của dự án. Nếu chỉ ngồi ở văn phòng thì sẽ không bao giờ hiểu được.
Chị Thuyết ghi lại hai từ khóa từ phần này. Về tâm thế, đó là đồng hành sát sao ở tất cả các khâu. Về kỹ năng, người làm truyền thông phát triển giống một người phiên dịch: hiểu tinh thần của chương trình, rồi dịch nó ra thứ ngôn ngữ mà nhà tài trợ và công chúng bên ngoài hiểu được.
Đến phần hỏi đáp, khi thấy rất nhiều câu hỏi dồn vào khung chat về chủ đề lượng giá, chị Châu lật ngược vấn đề:
“Tại sao các bạn quan tâm đến điều đó nhiều như thế? Mình quan tâm đến lượng giá là do yêu cầu của nhà tài trợ, hay là vì gì?”
Chị kể ở tổ chức mình, hoạt động này không được gọi là giám sát hay lượng giá, mà gọi là hoạt động hỗ trợ. Chỗ nào làm chưa tốt thì mình hỗ trợ để làm tốt hơn. Chị lấy ví dụ tiết đọc thư viện ở trường: học sinh rất thích tiết này vì không chấm điểm, thầy cô cũng thích vì không dự giờ. Mọi người đến với nó bằng một niềm vui trong sáng.
“Công cụ lượng giá bây giờ các bạn gõ một cái là ra rất nhiều. Nhưng câu hỏi tư duy của mình là tại sao mình cần điều đó, và điều đó có thật sự quan trọng đến như thế hay không. Câu đó quan trọng hơn tất cả những câu mang tính chất công cụ.”
CHẶNG 3: LÀM SAO ĐI ĐƯỢC ĐƯỜNG DÀI?
Chặng cuối bắt đầu bằng một câu hỏi cá nhân của người dẫn: điều gì đã giữ cho hai anh chị năng lượng để làm nghề này suốt nhiều năm, qua rất nhiều giai đoạn biến động.
Anh Sơn trả lời bằng chữ cộng đồng, và anh chia nó làm hai. Một là những người bạn cùng lứa. Hai là những người đi trước, trong đó có ba anh.
“Năm 1996, những anh chị em đi trước tin tưởng mình, trao cơ hội đó cho mình. Vậy mình tin tưởng lại, mình trao lại cơ hội cho các bạn trẻ thôi.”
Hiện anh mentor cho một vài bạn. Anh nói rất ngắn: bạn nào giỏi thì anh mừng, bạn nào rớt thì anh buồn, nhiêu đó là đủ.
Chị Châu trả lời bằng một câu chuyện gia đình. Bà ngoại chị sống đến 100 tuổi, và khi được hỏi điều sâu sắc nhất rút ra sau một trăm năm, bà nói: trên đời này luôn có người xấu và có người tốt, không bao giờ chỉ toàn một phía.
Rồi chị đưa ra hình ảnh mà nhiều người ghi lại trong phần chia sẻ sau đó. Nếu bạn hình dung công việc phát triển cộng đồng như xây một Vạn Lý Trường Thành, thì thật ra bạn chỉ là một hai viên gạch đầu tiên thôi.
“Mệt mỏi không phải vì người ta làm mình mệt, mà có khi là do mình mong đợi quá. Mình cố gắng nhưng mình không quá kỳ vọng. Mình hy vọng chứ không quá kỳ vọng.”
Chị nói thêm một điều đi ngược lại hình dung quen thuộc về nghề này: mình không phải một người anh hùng đi cứu thế. Nhiều khi người ta cứu mình, người ta làm cho mình thấy cuộc đời mình có ý nghĩa hơn.
Một người gửi câu hỏi về nỗi khổ rất quen: làm sao để không trở thành người gánh hết, và làm sao đặt niềm tin vào đội của mình. Ở nhiều tổ chức, bộ phận truyền thông chỉ có một người.
Chị Châu nói cách của chị là đừng tự làm một mình cho nhanh. Chị dành thời gian ban đầu để giới thiệu về tổ chức cho những người cộng tác, chia nhỏ công việc thay vì giao trọn một dự án lớn cho một người, và cố tình đa dạng hóa nhóm cộng tác thay vì chỉ dùng một ê kíp quen.
Khái niệm chị dùng là tình nguyện viên chuyên môn. Đây không hẳn là tình nguyện viên, mà là cộng tác viên có trả phí, nhưng được chọn đúng chuyên môn và được cho thấy công việc của họ có ý nghĩa nhất định với cộng đồng.
“Như những người đồng hành cộng sự, chứ không phải là người làm dịch vụ cho mình. Nếu trả tiền là xong thì như vậy nó không xây dựng được mối quan hệ lâu dài.”
Nhóm câu hỏi lớn tiếp theo là gây quỹ. Anh Sơn trả lời bằng một cách chơi chữ trong tiếng Anh mà anh dùng suốt buổi: trước khi fundraising thì phải friendraising.
“Gây quỹ là gây sự tin tưởng để họ đóng góp cho mình. Cái vấn đề cốt lõi vẫn là niềm tin vào người gây quỹ hoặc tổ chức đó.”
Anh kể một ca cụ thể. Một người quen muốn giao cho anh 2 tỷ đồng để làm một việc gì đó. Cách dễ nhất là bỏ trọn 2 tỷ vào một trường đại học. Anh từ chối cách đó, và đề nghị thiết kế trong 5 năm, mỗi năm 400 triệu, hỗ trợ từng người và chứng minh từng người phát triển ra sao. Nếu 2 năm đầu anh chứng minh sai thì nhà tài trợ có quyền rút.
Anh cũng nói rất thẳng rằng có thể bắt đầu từ không đồng. Nhóm cố vấn anh đang lập bắt đầu đúng như vậy: bạn bè anh đóng góp mỗi người 1-2 giờ tư vấn. Một giờ của những người đó, nếu quy ra tiền, cũng là một khoản đáng kể. Thời COVID, anh gọi các bạn học lớp 9 và lớp 12 của mình đang ở khắp nơi trên thế giới, và quyên được vài trăm triệu, sau đó có thêm một nhà tài trợ ẩn danh chuyển về 30.000 đô.
“Quay lại, các bạn soi cái vòng của mình. Nhỏ cũng được, một hai ba người cũng được. Khi mình có mối quan hệ nhỏ thì mình gây quỹ nhỏ, khi mình có mối quan hệ lớn thì mình gây quỹ lớn.”
Chị Châu bổ sung góc nhìn của một tổ chức. Ở nơi chị làm, không có bộ phận nào tên là fundraising. Người phụ trách được gọi là quản lý quan hệ, và nhà tài trợ được gọi là nhà đầu tư.
“Khi bạn định vị cái tên công việc của mình, nó đã quyết định việc công việc của mình nó như thế nào. Nếu bạn nói bạn là fundraising thì lúc nào bạn cũng ám ảnh về chỉ số và tiền bạc, nó rất là căng thẳng.”
Phần cuối buổi, câu hỏi quay về bối cảnh. Anh Sơn dẫn một nghiên cứu anh làm năm trước và nói gọn: thời của anh đã qua rồi, thời nhận ODA đã qua. Từ khoảng 2020 và 2021 trở lại đây, người trẻ gần như không còn tiếp cận được những nguồn tài trợ lớn như thế hệ trước.
Cách anh gọi tên giai đoạn này là bốn chữ: liệu cơm gắp mắm.
Nhưng anh không dừng ở đó. Anh nói phần khiến anh hy vọng là các bạn trẻ vẫn làm, dù không còn nguồn lực lớn. Và thứ họ cần, theo quan sát của anh, không phải là nhiệt huyết mà là kiến thức kỹ thuật để làm việc tốt hơn.
Về mô hình tổ chức, anh nhận định các tổ chức xã hội đang phải chuyển sang mô hình kết hợp, vừa nhận tài trợ vừa có hoạt động kinh doanh. Nhiều nơi lập hai pháp nhân song song để làm điều này. Anh nói rõ đây là quan sát cá nhân, số liệu chưa hoàn chỉnh.
Và rồi có một câu hỏi mà câu trả lời làm cả phòng Zoom lặng đi. Một người hỏi: làm sao để cộng đồng biết rằng họ sẽ cần những gì dự án làm trong tương lai, vì hiện tại họ chưa thấy cần.
“Về mặt lý thuyết phát triển cộng đồng, nếu cộng đồng không cần thì em đừng làm.”
Anh giải thích tiếp. Nếu vẫn muốn làm, phải chấp nhận dành 1-2 năm để thuyết phục, và phải tìm được những nhân tố trong chính cộng đồng đó cùng làm với mình. Còn nếu nguồn lực có hạn, lời khuyên của anh là tìm một cộng đồng đã sẵn sàng.
Chị Châu kể cách tổ chức mình xử lý đúng bài toán ấy. Nhiều người mặc định muốn giúp thì phải đi về vùng khó khăn nhất. Tổ chức chị thì không.
“Bên mình làm về phát triển văn hóa đọc. Khi người ta còn chưa đủ ăn, áo còn chưa có để mặc, người ta không có tâm trạng nào mà đọc sách hết.”
Nên họ chọn nhóm tỉnh khó ở mức thứ ba, không phải nhóm khó nhất. Và trước khi làm bất cứ điều gì, họ đi khảo sát tất cả các trường trong danh sách, hỏi ban giám hiệu, hỏi nhân viên thư viện, hỏi cả người trong cộng đồng. Có trường không có phòng trống. Có trường không còn tiết trống trong thời khóa biểu. Có trường năm sau sẽ đập đi xây lại. Sau khảo sát, không bao giờ họ lấy hết tất cả các trường.
Anh Sơn khép lại phần này bằng một ưu tiên rất cụ thể cho bối cảnh hiện nay. Khi phải cân giữa nhu cầu địa phương và yêu cầu của nhà tài trợ, ưu tiên số 1 là địa phương có chấp nhận dự án hay không. Nếu chính quyền địa phương không hỗ trợ thì dự án không thể triển khai được.
ĐIỀU ĐỌNG LẠI
Gần hết buổi, khi mọi người vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được trả lời, chị Châu nói một câu ngắn trước khi tạm biệt:
“Thật ra nếu mình có thêm nhiều câu hỏi mà không có câu trả lời thì cũng tốt thôi. Tư duy tò mò của mình sẽ nhiều hơn.”
Có lẽ đó là cách trung thực nhất để kết thúc một buổi trò chuyện như vậy. Không ai trong hai tiếng rưỡi hứa với người nghe rằng có một quy trình chuẩn để lòng tốt tự động biến thành tác động. Thứ được nói đi nói lại là những việc rất cụ thể, phần lớn đều chậm và đều cần kiên nhẫn. Hỏi trước khi làm. Kể được câu chuyện thay đổi của một người thay vì đếm số lượt tham gia. Dám dừng lại khi cộng đồng chưa cần.
Nếu buổi tối hôm đó để lại cho bạn nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời, chúng tôi nghĩ đó là một kết quả tốt.
NẾU BẠN MUỐN ĐI TIẾP
Buổi trò chuyện này là phần mở đầu của khóa Quản lý dự án phát triển do WisEdoo tổ chức, với ThS. Phạm Trường Sơn là giảng viên và người đồng hành, ThS. Đoàn Bảo Châu là giảng viên khách mời cho buổi về truyền thông.
Khóa học dành cho người đang điều phối hoặc thực thi một dự án có tính xã hội, kể cả khi chức danh của bạn không ghi là quản lý dự án, và cho người đang tự khởi xướng một dự án của riêng mình.
Ba điều bạn sẽ có trong khóa:
- 05 buổi học trực tuyến đi qua trọn quy trình nền tảng, từ tìm hiểu nhu cầu cộng đồng cho tới đo lường và đánh giá.
- Phần thực hành trên chính dự án của bạn, và mỗi tuần anh Sơn góp ý trực tiếp trên phần bạn làm.
- Hai tháng đồng hành sau khóa để hỗ trợ bạn triển khai dự án mới hoặc điều chỉnh dự án đang chạy.
Đây là một khóa nhập môn. Bạn sẽ có cái nhìn tổng thể về mọi khía cạnh của quản lý dự án phát triển và một bộ khung để rà lại bất kỳ dự án nào, chứ khóa học không thay thế được nghiệp vụ chuyên sâu của từng mảng.
Thông tin khóa học:
- Lịch học: 05 buổi học trực tuyến qua Zoom, tối thứ Hai hàng tuần, từ 05/10 đến 02/11, bắt đầu lúc 19h00.
- Học phí: 4.000.000đ. Đăng ký và hoàn tất học phí trước 13/09 được mức ưu đãi sớm 3.600.000đ.
- Trợ lực tài chính: WisEdoo có bốn mức trợ lực 100%, 70%, 50% và 25% dành cho người đang làm ở tổ chức phi lợi nhuận và doanh nghiệp xã hội, để học phí không trở thành rào cản. Hạn nộp hồ sơ trợ lực là 20/09.
- Hạn chót đăng ký: 27/09.
- Thông tin chi tiết về từng buổi học có tại landing page khóa học
Sau buổi tối hôm đó, câu hỏi nào của bạn vẫn còn để ngỏ? Hãy chia sẻ cùng WisEdoo nhé!