Recap buổi trò chuyện cùng chị Đoàn Bảo Châu về Truyền thông phát triển
Làm truyền thông phát triển để làm gì, làm cho ai?
Trong buổi trò chuyện về Truyền thông phát triển do WisEdoo tổ chức, chị Đoàn Bảo Châu – người có hơn mười năm gắn bó với lĩnh vực này – đã ngồi lại cùng host Mỹ Anh và những người làm nghề để trả lời câu hỏi đó bằng những câu chuyện thực tế từ một người đi trước, có những thành quả và có cả những đêm mất ngủ.
Qua buổi chia sẻ, người tham gia nhận ra: Truyền thông phát triển không hẳn là một bộ kỹ năng mới, mà là một góc nhìn khác về chính công việc chúng ta đang làm mỗi ngày.
Bài viết này ghi lại những gì đã được nói trong buổi đó.
Từ nghề báo đến một câu hỏi chưa có lời đáp
Chị Châu bắt đầu từ khoa Báo chí – Truyền thông, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Nghề báo, với chị, là một mối tình nồng nhiệt. Chị vẫn gọi nó như vậy đến tận bây giờ.
Nhưng giữa hành trình ấy, một cảm giác cứ trở đi trở lại.
Chị có thể viết một bài báo, nhận nhuận bút, câu chuyện được lên trang. Nhưng đời sống của những nhân vật chị gặp, những hoàn cảnh khó khăn, những phận người ở rìa xã hội, thường vẫn nguyên như cũ. Có người đổi thay. Có người chỉ nổi lên một lúc, được quan tâm một lúc, rồi mọi thứ lại chìm vào quên lãng.
Năm hai mươi lăm tuổi, chị tự hỏi liệu có một cách nào đó bền hơn. Một cách để câu chuyện không dừng lại ở trang báo, mà đi tiếp vào đời sống thật.
Câu hỏi đó dẫn chị đến một ngành học khi ấy còn rất mới ở Việt Nam: Communication for Development, tức Truyền thông phát triển. Chị sang New Zealand, học chuyên ngành hỗ trợ các tổ chức phi chính phủ làm việc hiệu quả hơn với cộng đồng và các bên liên quan. Ở đó, lịch học để lại nhiều khoảng trống cho việc tìm hiểu nghề, nên chị tranh thủ đi làm tình nguyện, thực tập tại các NGO địa phương để hiểu người ta làm thật ra sao.
Khi về nước, chị chọn làm luận văn về Trung tâm LIN, một cái tên giờ chỉ còn trong ký ức của giới phi lợi nhuận TP.HCM, nhưng thời điểm đó đang hoạt động rất tốt. Và chính từ luận văn ấy, các anh chị ở tổ chức biết đến chị, rồi tuyển chị vào làm.
Chị nói rất rõ:
“Để mình có thể chuyển qua một lĩnh vực khác, mình nghĩ là không thể nào ngay lập tức mọi người nộp đơn cái người ta kêu liền. Nếu mình không qua được ngay bằng một công việc chính thức thì mình sẽ chuẩn bị bằng rất nhiều thứ khác để mình có một bước đà.”
Sự chuyển đổi không phải một cú nhảy. Nó là chuỗi những bước nhỏ để lấy đà.
Hai kiểu chuyển đổi, và một sự thật về tiền
Khi Mỹ Anh hỏi về cách chuyển nghề, điều rất nhiều người trong phòng tò mò, chị Châu phân biệt hai dạng.
A/ Chuyển đổi hữu hình: đổi luôn nơi làm việc và cách gọi nghề. Từ một phóng viên sang làm nhân viên truyền thông cho một NGO.
B/ Chuyển đổi vô hình: vẫn ở công việc cũ, vẫn làm cho công ty hay agency, nhưng mang trong đầu một tư duy khác. Tư duy truyền thông phát triển. Sự dịch chuyển ấy diễn ra trong chính cách mình nghĩ.
Chị gọi những người chọn cách thứ hai là những người dũng cảm. Họ không đi tìm một môi trường lý tưởng có sẵn. Họ ở lại và kiến tạo môi trường đó, kiên cường đứng trong bão giông của một nơi làm việc không thay đổi.
Và rồi chị nói một điều mà cả phòng cười, nhưng ai cũng hiểu là rất thật. Khi có bạn trẻ ngỏ ý muốn rời doanh nghiệp để sang làm phi chính phủ, chị hay khuyên:
“Em ở bên tổ chức đi, em ở bên đó là làm phước á. Tại vì bên em mới có tiền, chứ bên chị qua đây là không có đem được cái tiền gì hết em ơi. Em cứ ở bển mà với một tấm lòng Bồ Tát, em sẽ giúp được cho rất nhiều người.”
Câu nói đùa đó chạm vào một sự thật quay lại nhiều lần trong buổi. Truyền thông phát triển không hào nhoáng. Kinh phí hạn hẹp. Nhân sự mỏng. Truyền thông thường không phải bộ phận chính, nên ít người và ít tiền. Chị mô tả rất hình ảnh: nếu ở agency mọi thứ chuyên nghiệp, deadline liên tục, ekip bài bản, thì sang đây “tất cả đều là nhà lá vườn, chúng ta sẽ tự làm với nhau”.
Không phải để than nghèo. Mà để ai có ý định bước vào hiểu trước mình đang chọn gì.
Khoảnh khắc đẹp nhất, và bài học sâu nhất
Mỹ Anh hỏi về một thành quả chị tự hào và một bài học từng khiến chị đau.
Niềm vui, với chị, nằm ở những khoảnh khắc rất cụ thể. Chị kể về một gia đình nhà tài trợ, một dòng họ đầu tư rất lớn ở Anh, sang Việt Nam như “hoàng tử công chúa”. Chị đưa họ về một ngôi trường ở vùng nông thôn, nơi các em nhỏ lần đầu thấy người nước ngoài. Không có khoảng cách. Bọn trẻ hồn nhiên, gia đình nhà tài trợ thì xúc động. Khi đoàn rời đi sau cả tuần ở lại, mọi người khóc vì nhớ nhau.
Chị nói điều khiến chị hạnh phúc không chỉ là buổi gặp đẹp, mà là một hạt mầm được gieo:
“Có thể mấy bé ở đó chưa bao giờ có ước mơ đi nước ngoài hay gì hết. Nhưng trong một tuần đó các bé đã bắt đầu có một ước mơ… có lẽ sau này trong nhóm các bạn nhỏ đó sẽ có một bạn nào đó mơ ước trở thành một phóng viên quốc tế.”
Người làm truyền thông phát triển, ở đây, không kể một câu chuyện về sự thương hại. Chị đứng giữa hai thế giới, những người rất có điều kiện và những người rất cần hỗ trợ, và tạo ra một cuộc gặp nhẹ nhàng, để mỗi bên nhìn thấy nhau như những con người.
Còn bài học khó? Chị kể về năm 2019, khi tổ chức đón đoàn cấp rất cao từ Mỹ về một vùng nông thôn, kéo theo hàng trăm phóng viên quốc tế, vô số lễ nghi ngoại giao, yêu cầu về an ninh, nội dung, phiên dịch. Ở thành phố thì có nhiều nguồn lực hỗ trợ. Ở vùng quê, đội truyền thông gần như chỉ có mình chị. Một áp lực rất lớn.
Nhưng điều đáng chú ý là cách chị nhìn lại nó:
“Những khó khăn đó sau này mình nghĩ lại nó chính là những cái khiến mình rất trưởng thành. Lúc mới đưa ra thì thấy sợ, thấy khủng khiếp. Nhưng sau đó thì thấy nó rất tốt cho mình, nên mình cũng không gọi đó là những trải nghiệm tiêu cực.”
Trong nguồn lực hạn hẹp, người làm phát triển không làm một mình. Họ học cách huy động một nguồn lực rộng hơn từ chính cộng đồng quanh mình. Đây là điều sẽ còn được nhắc lại nhiều lần trong buổi.
“Mình tưởng mình biết hết, nhưng thật ra không biết gì cả”
Khi được hỏi về những ngộ nhận, chị Châu chỉ thẳng vào ngộ nhận đầu tiên, cũng là cái khó buông nhất với người làm truyền thông: ảo tưởng rằng mình đã biết.
Chị từng nghĩ mình học thạc sĩ ngành này, hẳn là biết nhiều. Vào làm mới thấy không phải vậy. Chị hiểu về tổ chức phi chính phủ, nhưng đó là trong bối cảnh phương Tây. Về Việt Nam lại là một bối cảnh khác. Chị có nghiên cứu khoa học về LIN, nhưng thực tế làm việc không giống một nghiên cứu khoa học.
Ở lĩnh vực này, chị nói, bằng cấp không phải thứ ghê gớm. Người ta quan tâm em làm được hay không. Chính các anh chị đồng nghiệp đã giúp chị trở nên khiêm cung hơn rất nhiều.
Rồi chị nói đến phần khó buông nhất. Báo chí xây dựng tên tuổi: dưới mỗi bài là tên của mình. Truyền thông phát triển thì ngược lại.
“Mình phải mất danh tính đi. Không ai cần biết cái bài viết đó ai viết, cái video nào ai làm, bài phát biểu này mình viết mà sếp mình nói. Mình cất cái bản ngã của mình đi, gác những cái mà mình nghĩ là rực rỡ và lấp lánh. Cái quan trọng là người ta biết về tổ chức, và người ta hỗ trợ được cho đối tượng thụ hưởng.”
Phải từ bỏ ánh đèn sân khấu, thứ mà ngành truyền thông vẫn tạo ra bao ảo tưởng về sự lấp lánh. Như Mỹ Anh tóm lại: spotlight không tắt đi, nó chỉ được chuyển sang một đối tượng khác, là người thụ hưởng.
Kế hoạch truyền thông không còn là của riêng mình
Phần hỏi nhanh đầu buổi cho thấy hai khó khăn lớn nhất của người trong phòng: phương pháp đo lường, và quy trình lập kế hoạch. Chị Châu chọn không giảng kỹ thuật. Những thứ Google được thì cứ Google. Chị chia sẻ phần đúc kết từ kinh nghiệm.
Một kế hoạch truyền thông phát triển hiệu quả hay không, theo chị, phụ thuộc vào việc hiểu đối tượng mình đang phục vụ. Mà đối tượng ấy rất đa dạng: nhà tài trợ trong và ngoài nước, người thụ hưởng cần thay đổi hành vi, cơ quan nhà nước khi muốn tác động chính sách, thầy cô giáo khi muốn các em được dạy tốt hơn.
Rồi chị nói một điều khiến nhiều người trong chat phải dừng lại. Cách lập kế hoạch hiệu quả nhất không phải ngồi tự nghiên cứu đối tượng rồi viết ra một bản kế hoạch hoàn chỉnh. Mà là làm chung với họ.
“Bạn không có ngồi và tự làm cái đó ra nữa, mà bạn sẽ nói chuyện với họ và hỏi họ như thế nào thì phù hợp. Thậm chí làm với trẻ em, tụi mình còn đi gặp trẻ em: bây giờ cô làm cuốn sách như thế nào là con thích? Thư viện như thế nào sẽ là thư viện ước mơ của con? Kế hoạch truyền thông đó nó không còn là của riêng mình nữa, nó là chung.”
Một bạn tham gia trong phòng Zoom đã nhắn trong chat: “Ồ thế nghĩa là không phải đi nghiên cứu đối tượng mục tiêu mà là lắng nghe, làm chung luôn ạ. Hay ghê.” Chị Châu xác nhận: đúng, đó là cách lý tưởng nhất. Bản thân quá trình làm việc chung đã là một sự phát triển, đã tạo ra tác động.
Về đo lường, chị thẳng thắn. Nếu làm việc với nhà tài trợ, thành công cuối cùng nhìn ở số tiền gây quỹ được, chứ không phải ở lượt tiếp cận. Và truyền thông không tự đo được tác động hành vi. Nó phải làm chung với bộ phận chương trình, bộ phận kiểm định đánh giá, đi phỏng vấn cùng, làm nghiên cứu nhóm tập trung cùng. Kết quả của truyền thông, đến cuối, hòa vào lượng giá chung của cả tổ chức.
Chị nói một câu rất đời, mà trong chat lập tức thành “trend”: “No money no money.” Cái gì quan trọng nhắc lại ba lần. Không có phần gây quỹ này thì không có tất cả những phần còn lại. Mơ mộng đến mấy, muốn chân thật và kết nối đến mấy, không có tiền là không làm được.
Kể chuyện người yếu thế mà không biến họ thành nạn nhân
Một câu hỏi gửi đến chương trình chạm vào điều nhạy cảm nhất của nghề: làm sao kể câu chuyện của người yếu thế mà không khiến họ tổn thương, không tạo cảm giác thương hại?
Chị Châu mượn hình ảnh từ một bộ phim Nhật về vùng chịu thiên tai sóng thần, nơi khoảng hai chục ngàn người đã mất. Trong phim, người đến giúp gặp rất nhiều khó khăn vì người dân không mở lòng. Và có một câu: hãy nhìn đi, rồi sẽ có lời giải. Nó cần thời gian để quan sát và để hai bên tạo niềm tin cho nhau.
Chị phân biệt rất rõ giữa hỗ trợ khẩn cấp và phục hồi sau thảm họa. Cái sau cần một câu chuyện rất dài. Chị từng đi một chương trình ở Nhật kéo dài ba tháng, trong khi người ta thường nghĩ cứu trợ là đến nhanh về nhanh.
Cách để người ta không cảm thấy bị thương hại, theo chị, là không tự đặt mình vào vai người hùng cứu thế:
“Mình cho người ta thấy mình là một con người với đầy đủ vui buồn đau khổ, chứ mình không phải là một anh hùng cứu thế tuyệt vời đến giúp cho những người yếu thế. Cảm giác đó sẽ không bao giờ tạo được sự thấu cảm.”
Người ta chỉ thật sự đến với nhau, chị nói, khi hai cái bình cùng vỡ ra, để ánh sáng bên trong giao hòa. Mỗi người đều có khó khăn riêng, và chúng ta đến để an ủi, hỗ trợ nhau, chứ không phải một bên ban phát cho bên kia.
Vì việc này rất tốn thời gian, chị thường đi cùng các anh chị làm chương trình, những người học công tác xã hội, tâm lý, ở lại lâu hơn với cộng đồng và có nghiệp vụ để đối thoại với cộng đồng. Chị tự nhận, rất duyên: “ngành truyền thông nên chị không biết kể chuyện nha. Nhưng mà biết nói chuyện hay không thì chưa biết.”
Ba điều cốt lõi của truyền thông phát triển
Khi Mỹ Anh hỏi về mô hình C4D và cách ứng dụng ở Việt Nam, chị Châu rút gọn thành ba điều cơ bản, đi từ hẹp ra rộng.
A/ Đối thoại thay vì truyền tin một chiều. Truyền thông thương hiệu kể câu chuyện của mình cho công chúng nghe, khá tuyến tính, và mong họ hành động. Truyền thông phát triển thì kêu gọi đối thoại. Người làm truyền thông đứng ở giữa, điều phối tiếng nói, ý kiến và mong đợi của các bên liên quan, rồi cùng tổ chức đưa ra giải pháp đáp ứng được nhiều bên. Không phải thông tin từ trên rót xuống cho bên dưới tiếp nhận.
B/ Hướng tới thay đổi xã hội, không chỉ gây quỹ. Nếu chỉ đi gây quỹ lấy tiền về cho tổ chức thì đúng, nhưng chưa đủ. Truyền thông phát triển còn phải hỗ trợ bộ phận chương trình để việc trao đổi với học sinh, thầy cô thật sự hiệu quả. Chị nói rõ một điều rất công bằng: buổi này không phủ định nghề báo, không phủ định truyền thông thương hiệu. Tất cả đều cần thiết. Không có cái nào là chân lý duy nhất, tùy bối cảnh và mong đợi của tổ chức mà điều chỉnh.
C/ Người yếu nhất được cất tiếng, người quyền lực nhất cùng tham gia. Trong mỗi nhóm luôn có người im lặng, ít nói. Truyền thông phát triển cố gắng để tất cả đều được lên tiếng. Đồng thời, tìm cách đưa cả những người có quyền lực nhất vào vòng tròn ấy, hướng tới đích cuối là thay đổi chính sách.
Vì sao chính sách quan trọng đến vậy? Chị giải thích bằng con số rất đời: với nguồn tiền hiện có, một tổ chức cùng lắm làm được khoảng năm mươi trường là hết mức. Nhưng một chính sách thay đổi có thể chạm tới hàng chục ngàn trường học trên cả nước.
Và rồi chị nói câu mà có lẽ nhiều người sẽ nhớ lâu, câu mà chị gọi là “thiền” của những người làm phát triển:
“Hạnh phúc nhất của chúng ta là gì? Là đến khi chúng ta không còn việc gì phải làm nữa. Tức là chuyện phát triển đã quá tốt rồi, mọi thứ xã hội đã quá ổn rồi.”
Người làm phát triển mong muốn nhất là một ngày mình trở nên không cần thiết.
Nguyên tắc đứng trên mọi nguyên tắc: Không gây hại
Khi được hỏi về nguyên tắc cốt lõi, chị Châu không ngần ngại: Do no harm, Không gây hại. Một bạn tham gia đã gõ đúng cụm này trong chat trước cả khi chị nói ra.
Điều đáng sợ, chị nói, là người ta thường gây hại một cách vô tình, không phải cố ý. Chị ví như cha mẹ nuông chiều con: tưởng là thương, nhưng có thể đang lấy đi khả năng tự lập của đứa trẻ. Lĩnh vực phát triển rất dễ rơi vào trạng thái đó.
Không phải vì ai xấu. Ngược lại, ai đến với lĩnh vực này cũng mang một tấm lòng, vì công việc quá vất vả, ít người chọn. Vấn đề nằm ở chỗ khác:
“Đôi khi chúng ta chưa có đủ cái nhìn rộng. Tầm nhìn của mình nhiều khi chưa đủ rộng, hiểu về bản chất chưa đủ sâu, thì mình dễ hành động hơi bản năng. Và đôi khi cái đó là cái làm hại.”
Câu thần chú này, chị thừa nhận, rất khó làm trọn. Nhiều khi chính chị cũng không làm được. Nhưng nhớ đến nó là một cái cớ để mình tự soi: mình có đang làm hại ai không? Vì khi cởi mở, người trong cộng đồng cũng cởi mở, đôi khi họ chia sẻ những điều mình không muốn nghe, rằng dự án mình đang làm thật ra không hiệu quả. Họ là người nhận tài trợ, không dễ nói thẳng. Nếu mình tạo được không gian để họ nói thật, mình mới có cơ hội điều chỉnh.
Và sự im lặng cũng có thể là một dạng gây hại. Thấy điều sai mà im đi thì cũng không tốt. Vậy nên người làm phát triển, chị nói, có khi về nhà không mất ngủ vì đang làm giàu cho ai đó, mà mất ngủ vì câu hỏi: mình có đang làm đúng không, hay chỉ đang tự huyễn hoặc rằng cuộc đời mình có ý nghĩa?
Mỹ Anh nhắc đến một cuốn sách có tựa đại ý “để làm được việc tốt”, và đúng vậy, làm được điều tốt thật sự không hề dễ. Nó cần sức, cần tính toán, cần chọn một hướng đi.
Khi host mời mọi người gửi một từ khóa mình nhớ nhất, màn hình chat ngập tràn: không làm hại ai, lắng nghe, đối thoại đa chiều, người yếu thế được cất tiếng, mở rộng góc nhìn, sống thiện lành, dịch chuyển từ từ. Một dạng tri thức cộng đồng, như Mỹ Anh gọi.
Ba thế chân kiềng để bắt đầu
Ở phần hỏi đáp, một câu hỏi rất hay: truyền thông phát triển diễn ra thế nào, từ trong suy nghĩ cho đến khi ra một sản phẩm? Chị Châu trả lời bằng hình ảnh ba thế chân kiềng cho người mới bắt đầu.
A/ Một góc nhìn không gây hại: định vị nền tảng về thái độ.
B/ Năng lực truyền thông: kỹ năng nói, viết, diễn đạt, chụp hình, làm video.
C/ Nền kiến thức về lĩnh vực phát triển: hiểu lĩnh vực mình đang phục vụ, như khi sang công ty thời trang thì phải hiểu thời trang.
Có một yếu tố thứ tư chị nhấn mạnh thêm: sự đồng điệu về giá trị. Nếu bạn muốn thật sự giúp người khó khăn, nhưng tổ chức chỉ mong làm truyền thông để có tiếng, thì sự lệch pha về giá trị đó dễ làm bạn mất cảm hứng. Có khi không cùng một tiếng nói thì phải ngừng lại.
Và một câu hỏi khác chạm đến rất nhiều người trong phòng, những người làm truyền thông nội bộ, truyền thông doanh nghiệp, muốn trở thành cầu nối. Chị Châu nói truyền thông phát triển hoàn toàn có thể ứng dụng ngoài khu vực phi lợi nhuận. Bản chất của nó chỉ là tạo ra những đối thoại chất lượng, để từ đó tạo ra những sản phẩm chất lượng. Thay vì đối thoại với bên ngoài, hãy bắt đầu đối thoại “trong nhà”: khơi gợi để mọi người nhìn thấy những góc nhìn hay hơn, để người trong tổ chức hạnh phúc. Vì người hạnh phúc khi đi làm cộng đồng sẽ mang sự hạnh phúc đó đến cho người khác.
Câu chuyện này gói gọn trong một câu của Phương Thúy, lại rất đúng tinh thần buổi chia sẻ: làm truyền thông phát triển giống như “đứng giữa, hai bên không hiểu nhau”, và việc của mình là giúp họ hiểu.
Một lời mời, không phải một tuyên ngôn
Cuối buổi, WisEdoo giới thiệu khóa học Development communication mà WisEdoo phối hợp cùng chị Đoàn Bảo Châu. Khóa gồm tám buổi học online cùng hai buổi tự học, đi từ xây dựng tư duy nền tảng, hiểu truyền thông phát triển là gì, rồi mới đến rèn kỹ năng đối thoại, đưa truyền thông tham gia vào cộng đồng, kể chuyện chạm đến người nghe, thẩm định thông tin và lập kế hoạch truyền thông thực tế.
Bên cạnh chị Châu, khóa học còn có sự đồng hành của anh Bùi Minh Đức, người sáng lập không gian kể chuyện The Loom, cây viết quen thuộc của VnExpress và Dân trí, phụ trách hai buổi chuyên đề về storytelling. Học phí tám buổi là bốn triệu đồng, kèm các phần học bổng và hỗ trợ học phí cho những ai đang làm trong dự án cộng đồng hoặc tổ chức phi chính phủ. Thông tin chi tiết tại: https://khoahoc.wisedoo.org/truyen-thong-phat-trien
Nhưng có lẽ điều ở lại sau buổi chia sẻ không phải là một khóa học, mà là một cách nhìn.
Chúng ta quen nghĩ truyền thông là làm cho mình nổi bật, làm cho câu chuyện của mình được nghe. Buổi trò chuyện này gợi ý một hướng ngược lại: làm truyền thông, đôi khi, là học cách lùi lại để người khác được lên tiếng. Là cất bản ngã đi, để spotlight rọi sang nơi nó nên thuộc về.
Liệu công việc bạn đang làm mỗi ngày, dù là cho một thương hiệu, một tòa soạn hay một nội bộ doanh nghiệp, có thể bắt đầu từ một câu hỏi nhỏ như vậy không: trong câu chuyện này, ai là người chưa được cất tiếng?