Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, chúng ta thường tiếp nhận thông tin một cách thụ động mỗi ngày. Bộ não chúng ta sẽ liên tục tiếp nhận thông tin từ các bài đăng mà chúng ta lướt thấy trong vô thức. Tuy nhiên, bạn có bao giờ lại và tự hỏi, sau một ngày lướt từ Facebook, Instagram hoặc Tiktok thì bản thân nhớ hay biết thêm được bao nhiêu thông tin không?
Chú chuột và phần thưởng
Để trả lời cho câu hỏi trên, chúng ta hãy cùng đi qua một thí nghiệm để khám phá cơ chế hoạt động ẩn sau hành vi đi tìm phần thưởng vô thức của mình. Một trong những phát minh nổi tiếng nhất trong lịch sử tâm lý học là Skinner’s Box (hộp Skinner), được tạo ra để chứng minh hành vi của động vật có thể thay đổi nhờ vào kích thích từ bên ngoài. Con chuột trong hộp đã không được ăn trước đó để có động lực tự nuôi sống bản thân. Để có thêm thức ăn, nó phải nhấn nút như để nhận được phần thức ăn, tương quan với một món quà. Bằng cách này, động vật có thể học cách thực hiện một nhiệm vụ theo một cách cụ thể để nhận được phần thưởng.
Thí nghiệm này có thể giải thích về cách chúng ta tiếp tục lướt trong vô thức (mindless scrolling) để tìm kiếm phần thưởng, nhưng ở dưới dạng một bài đăng hài hước hoặc thú vị. Hành động này giúp kích hoạt giải phóng dopamine – một hormone “hạnh phúc” như một phần thưởng cho chính mình, làm ta thoải mái trong một khoảng thời gian ngắn.
Đọc là quá trình chuyển dịch cái bên ngoài vào bên trong
Quay lại câu hỏi: “Bạn có bao giờ nhìn lại và tự hỏi, sau một ngày lướt mạng xã hội thì bạn nhớ hay biết thêm được bao nhiêu thông tin không?” Nếu như bạn không thể trả lời câu hỏi này, thì có thể khẳng định rằng đa phần thời gian sử dụng internet của bạn đã rơi vào tình trạng lướt trong vô thức. Dẫu cho nội dung của bạn tiếp nhận là gì, có học thuật đến đâu thì não bộ của bạn cũng chỉ tiếp nhận nó với thói quen giải trí đơn thuần.
Đọc chính là một bài tập về tư duy, là quá trình chuyển dịch từ ngữ bên ngoài thành những tư tưởng bên trong. Chúng ta sẽ trở thành những điều chúng ta tiếp nhận. Nếu không chắt lọc thì ta sẽ không hấp thụ được những điều hay, ý đẹp từ việc đọc. Tiến trình này đòi hỏi khả năng đọc hiểu, phân tích và đánh giá nội dung một cách khách quan. Tuy nhiên, nhiều người thường có thói quen đọc hiểu theo định kiến chủ quan, hay nói cách khác là chỉ hiểu theo cách mình muốn hiểu mà bỏ qua bước phân tích và đánh giá thông tin. Tình huống này rất dễ bắt gặp hiện nay, khi các dạng thông tin ngắn đang là xu hướng.
Khả năng phản tư là giải pháp
Vậy nên, để nâng cao năng lực đọc hiểu trong thời đại số hiện nay, chúng ta cần trang bị khả năng phản tư trước các thông tin và kiến thức mình tiếp nhận. Hay, hiểu đơn giản hơn là chúng ta sẽ làm chủ việc đọc của mình. Nền tảng của kỹ năng này là nắm được cách thức hoạt động của tư duy trong quá trình đọc. Như khi bắt gặp một đoạn văn dài và khó hiểu, bước đầu tiên bạn cần đọc chậm lại, tìm những từ khóa thể hiện ý chính của nội dung muốn truyền tải là gì.
Để đọc chậm và sâu, người đọc cần có một mục đích đọc rõ ràng trước khi tiếp cận một nội dung thì não bộ mới tiếp nhận mục đích đó rồi kích hoạt kỹ năng đọc tương ứng. Mục đích đọc và tính chất nội dung sẽ hình thành nên cách đọc của bạn. Chúng ta có các hình thức đọc phổ biến sau đây:
- Giải trí đơn thuần: không yêu cầu kỹ năng đặc biệt
- Tìm hiểu một ý tưởng đơn giản: có thể cần kỹ năng đọc lướt
- Nắm được thông tin kỹ thuật cụ thể: đòi hỏi kỹ năng đọc lướt
- Đi sâu, hiểu và đánh giá một quan điểm mới: kỹ năng đọc sâu thông qua một chuỗi các hoạt động đầy thử thách
- Học một chủ đề mới: yêu cầu đọc sâu, chú tâm và hệ thống những gì mình đã đọc được
Tóm lại, tư duy đọc không chỉ là một kỹ năng quan trọng cho sự học tập mà còn là một năng lực giúp chúng ta tự chủ hơn trong việc tiếp nhận thông tin hàng ngày. Bài viết này đã góp phần trả lời câu hỏi “Vì sao?” cần đọc phản tư hay đọc có mục đích. Trong các bài viết tiếp theo, WisEdoo sẽ hướng dẫn kỹ hơn để trả lời câu hỏi “Làm thế nào để đọc phản tư trong thời đại số?”.
English