Tôi, một nhân viên marketing 25 tuổi, luôn chìm trong thế giới của những bài đăng mạng xã hội, chiến dịch quảng cáo, và hàng ngàn thông tin khác nhau mỗi ngày. Thú thật, tôi từng là một “miếng bọt biển” đúng nghĩa – hấp thụ tất cả những gì mình nhìn thấy, không suy xét nhiều về việc nó có đúng hay không.
Tôi đã tham gia vào lớp học online của WisEdoo trong khóa học Tư Duy Thấu Đáo – Hành động tỉnh táo với chủ đề: “Đãi Vàng Thay Vì Làm Miếng Bọt Biển”. Tên gọi ấy như một lời nhắc nhở, khiến tôi tò mò và quyết định đăng ký tham gia.
Quay lại với câu hỏi “Vì sao các cầu thủ thi đấu ở giải hockey vô địch quốc gia lại giỏi” đã đề cập ở buổi học trước, giảng viên đã cung cấp thêm cho chúng tôi về một số nghiên cứu cho thấy xu hướng các cầu thủ sinh vào đầu năm thường có thành tích tốt hơn những người năm cuối. Cả lớp nhận ra những yếu tố mà chúng tôi đã nghĩ đến như “tập luyện siêng năng”, “tài năng”, “được đầu tư” chưa phải tất cả mà còn một yếu tố vô cùng quan trọng nữa “sự may mắn”. Có thể thấy với trường hợp của các cầu thủ sinh, việc sinh vào đầu năm hay cuối năm hoàn toàn là một yếu tố mang tính may rủi cao.
Tôi bật cười, nhận ra rằng mình đã từng nhiều lần rút ra kết luận vội vàng dựa trên các dữ liệu không đầy đủ. Suy luận quy nạp – một khái niệm mà tôi vừa học được – không hề chắc chắn, mà luôn cần bằng chứng cụ thể để củng cố. Khác với suy luận diễn dịch là suy luận trong những thứ ta đã biết, suy luận quy nạp sử dụng những gì ta chưa biết và phải tìm kiếm thêm bằng chứng
Một nội dung vô cùng thú vị thu hút sự chú ý và thảo luận sôi nổi của cả lớp là về Survivorship Bias – Thiên kiến về kẻ sống sót (Wald Abraham, 1943). Khi giảng viên kể đến câu chuyện về máy bay trong Thế chiến II, cả lớp đều chăm chú lắng nghe. “Các kỹ sư từng nghĩ rằng cần gia cố những vị trí có nhiều lỗ đạn trên những chiếc máy bay trở về từ chiến trường. Nhưng sau đó họ nhận ra rằng, những máy bay không quay lại mới là thứ cần chú ý – có lẽ chúng bị bắn trúng ở những vị trí chí mạng khác.”
Lời giải thích ấy khiến tôi rùng mình. Bao lần tôi chỉ nhìn vào những thành công mà không nghĩ đến thất bại. Trong marketing, chúng tôi thường mải mê chạy theo những chiến dịch viral mà quên xem xét lý do tại sao rất nhiều chiến dịch khác thất bại. Bài học về thiên kiến về kẻ sống sót này thực sự quý giá.
Tôi cũng bị ấn tượng mạnh bởi phần giảng giải về các loại rối loạn thông tin.
“Tin thất thiệt vô ý (misinformation), tin thao túng cố ý (disinformation), và tin độc hại (malinformation) – tất cả đều tràn lan trên internet. Chúng ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận thế giới,” giảng viên nói. Tôi thấy mình trong đó. Có những lần vô tình chia sẻ một bài viết giật gân mà không kiểm chứng, chỉ để sau đó nhận ra nó hoàn toàn sai.
Nhưng phần thú vị nhất chính là thực hành kiểm chứng thông tin. Chúng tôi được học hai kỹ năng quan trọng:
- Lateral reading (Đọc rộng): Đừng chỉ đọc một nguồn. Hãy tìm các nguồn khác trên internet để đối chiếu thông tin.
- Click restraint (Nhấp từ từ): Đừng nhấp vào link ngay lập tức. Hãy đọc tiêu đề, URL, và phần tóm tắt trước khi quyết định.
Khi áp dụng vào bài tập, tôi bất ngờ nhận ra rằng chỉ cần kiểm tra thêm một vài nguồn, rất nhiều “tin nóng” mà tôi từng tin tưởng hóa ra là sai lệch. Tôi chợt nhận ra sự thiếu cẩn trọng của mình có thể gây ảnh hưởng lớn hơn mình tưởng.
Trước khi kết thúc, giảng viên để lại một lời nhắn nhủ: “Internet ở Việt Nam ban đầu không được phát triển như một môi trường trao đổi tri thức, mà thiên về thương mại, kinh doanh. Nhưng chúng ta có thể thay đổi điều đó. Hãy bắt đầu từ việc nhỏ nhất: chỉ chia sẻ những thông tin mà bạn đã xác minh là đúng.”
Tôi ngồi trước màn hình máy tính, nghĩ về tất cả những bài học trong buổi hôm đó. Là một người làm trong lĩnh vực marketing, tôi luôn tiếp xúc với khối lượng thông tin khổng lồ, và giờ đây tôi hiểu rằng, điều quan trọng không phải là thu thập thật nhiều, mà là chọn lọc kỹ càng.
“Không làm miếng bọt biển nữa,” tôi tự nhủ, “Hãy đãi vàng từ những gì mình tiếp nhận.” Và tôi tin rằng hành động nhỏ này sẽ không chỉ thay đổi cách làm việc của tôi, mà còn góp phần vào việc xây dựng một môi trường internet “sạch” hơn.
——
Nếu bạn cũng tò mò về cách phát triển tư duy phản biện hoặc muốn biết thêm về khóa học này, hãy để lại thông tin qua fanpage WisEdoo.
Hãy cùng bắt đầu hành trình tư duy thấu đáo và hành động tỉnh táo – bởi mỗi bước đi nhỏ đều có thể tạo nên sự thay đổi lớn trong cuộc sống của bạn.