Trong thời đại công nghệ truyền thông hiện nay, khối lượng thông tin khổng lồ có sẵn khiến việc đánh giá thông tin ngày càng khó khăn. Theo nghiên cứu về ngành công nghiệp truyền thông Việt Nam 2020 do Akamai và Viettel IDC phối hợp phát hành thì trung bình mỗi người Việt Nam dành 4 giờ mỗi ngày để tiêu thụ thông tin trên mạng xã hội và truyền hình (1). Nếu xem thông tin như là “thực phẩm” dành cho tâm trí thì vấn đề cần đặt ra ở đây là làm sao chúng ta có thể đánh giá chất lượng và mức độ “an toàn thực phẩm” trước khi tiêu thụ? Đây là lúc việc đọc phản tư (reflective reading) không còn là một kỹ năng giới hạn trong giới học thuật mà còn là một khả năng đề kháng cần thiết cho đời sống thường ngày. Chúng ta có thể trang bị cho mình khả năng này bằng cách thực hành thường xuyên các bước sau đây:
Điều trước tiên nhất để thực hành đọc phản tư, thì người đọc cần biết mục đích đọc rõ ràng trước khi tiếp cận một nội dung. Vì não bộ chúng ta cần tiếp nhận mục đích đó rồi sau đó kích hoạt kỹ năng đọc tương ứng. Cách đọc của bạn sẽ được hình thành dựa trên mục đích đọc và tính chất nội dung bạn đọc. Một vài mục đích đọc phổ biến và những kỹ năng yêu cầu đi kèm như sau:
- Giải trí đơn thuần: không yêu cầu kỹ năng đặc biệt
- Tìm hiểu một ý tưởng đơn giản: có thể cần kỹ năng đọc lướt
- Nắm được thông tin kỹ thuật cụ thể: đòi hỏi kỹ năng đọc lướt
- Đào sâu, hiểu và đánh giá một quan điểm mới: kỹ năng đọc sâu thông qua một chuỗi các hoạt động đầy thử thách
- Học một chủ đề mới: yêu cầu đọc sâu, chú tâm và hệ thống những gì mình đã đọc được
Bước tiếp theo trong việc áp dụng cách đọc phản tư là xem xét kỹ lưỡng nguồn thông tin, không phải tất cả các nguồn đều được tạo ra như nhau, một số nguồn đã được công nhận về tính chính xác trong thời gian dài, trong khi một số khác có thể có những ý đồ ẩn giấu bên dưới. Hãy xem xét những điều sau để kiểm tra chất lượng của nguồn thông tin:
- Danh tiếng và độ tin cậy: Nguồn tin có được biết đến nhờ tính chính trực trong truyền thông không?
- Mục đích: Mục đích của nguồn tin là gì? Để thông báo, thuyết phục, giải trí hay bán hàng?
- Chuyên môn: Nguồn tin có đủ chuyên môn và kinh nghiệm cần thiết về vấn đề này không?
Tại sao khi xác định được nguồn thông tin uy tín và đáng tin cậy thì chúng ta vẫn cần đánh giá chất lượng nội dung? Câu trả lời chính là trong quá trình xét duyệt nội dung cũng ẩn chứa những khuyết điểm như chịu ảnh hưởng từ góc nhìn, định kiến và thiên của người xét duyệt dẫn đến sự thiếu nhất quán về chất lượng nội dung.
Cách thông tin được trình bày có thể ảnh hưởng đáng kể đến sự hiểu biết và nhận thức của chúng ta. Một số điểm quan trọng cần lưu ý khi đánh giá chất lượng nội dung là:
- Phân biệt sự thật (Fact) và quan điểm(Opinion): Sự thật có thể kiểm chứng được, trong khi ý kiến là những diễn giải chủ quan, việc nhận ra sự khác biệt này là rất quan trọng.
- Nhận biết thiên vị: Chú ý đến việc sử dụng những từ ngữ gây cảm xúc, các báo cáo có chọn lọc hoặc bỏ sót các sự kiện quan trọng có thể cho thấy sự thiên vị.
- Xác định lập luận: Nhận diện những lập luận chính và đánh giá liệu nó có được hỗ trợ bằng bằng chứng xác thực hay không. Hãy cảnh giác với những sai lầm logic hoặc những khái quát hóa vội vàng.
- Xem xét các dẫn chứng: Việc đánh giá những dẫn chứng này bằng cách đặt vấn đề về các nguồn được trích dẫn, xem các nguồn đó có đáng tin cậy không? Tiếp đến là xem xét cách sử dụng dữ liệu và thống kê có được trình bày chính xác và phù hợp với thời gian và ngữ cảnh không? Việc trình bày sai dữ liệu có thể làm sai lệch nhận thức.
Tùy theo mục đích đọc mà người đọc có thể áp dụng linh hoạt 5 cấp độ đọc sâu (theo tác phẩm “Cẩm nang tư duy đọc”) để rèn luyện kỹ năng đọc phản tư.
- Cấp độ 1: Diễn đạt lại
- Cấp độ 2: Giải thích
- Cấp độ 3: Phân tích
- Cấp độ 4: Đánh giá
- Cấp độ 5: Đóng vai tác giả
Với kỹ năng đọc phản tư, đòi hỏi bạn phải áp dụng được cấp độ 3 và cấp độ 4.
Ở cấp độ 3, bạn cần phải phân tích được tính logic của những gì bạn đang đọc chứ không đơn giản là tiếp nhận mọi thông tin một cách đơn thuần. Phân tích là khả năng tách rời một văn bản thành các thành phần nhỏ hơn (chẳng hạn như các câu, đoạn, ý chính, luận điểm, luận cứ), hiểu rõ mối quan hệ giữa các nội dung và rút ra những kết luận logic. Một văn bản cũng chính là những ý tưởng, suy luận và kiến thức của tác giả. Vì thế, bạn cần phân tích dựa trên các hiểu biết của mình để hiểu sâu hơn về nội dung.
Để thực hành tốt cấp độ ba, bạn cần phải đặt ra các câu hỏi căn bản như sau:
- MỤC ĐÍCH chính của bài viết là gì?
- CÂU HỎI cốt lõi mà tác giả nêu ra là gì?
- THÔNG TIN quan trọng nhất trong bài viết là gì?
- Những KHÁI NIỆM then chốt trong bài viết là gì?
- Đâu là những GIẢ ĐỊNH của tác giả?
- Đâu là những QUAN ĐIỂM chủ quan của tác giả?
Cấp độ 4 – đánh giá, kỹ năng đánh giá là khả năng xác định tính chính xác, tính toàn diện, tính khách quan và tính hữu ích của nội dung. Chúng ta đánh giá những gì mình đọc bằng cách áp dụng các quy chuẩn như sự rõ ràng, tính đúng đắn, tính chính xác, tính liên quan, ý nghĩa, chiều sâu, chiều rộng và tính logic và sự công bằng. Để đọc bất cứ bài viết nào ở cấp độ đánh giá, các câu hỏi căn bản chúng ta cần đặt ra là:
- Tác giả có trình bày rõ những ý chính trong bài không?
- Những thông tin tác giả đưa ra có chính xác không?
- Tác giả có tiếp cận vấn đề đủ sâu rộng hay ở mức hời hợt?
- Tác giả có đưa ra góc nhìn đa chiều hay chỉ là quan điểm cá nhân?
Như cái tên “phản tư” thì bạn cần nhiều thời gian để suy ngẫm và phản hồi lại những thông tin mình đã tiếp nhận. Vì vậy, bạn cần ghi chép xuyên suốt quá trình đọc. Ngoài ghi chú lại những thông tin hữu ích thì bạn cũng cần ghi chép lại suy nghĩ, nghi vấn và những câu hỏi mà bản thân có. Chính những câu hỏi đó sẽ giúp bạn tư duy sâu hơn vào vấn đề, và dần dần cũng hình thành nên quan điểm riêng của mình. Ngoài ra, khi ghi chép, một khoảng thời gian sau đó bạn sẽ có thể dễ dàng nhìn lại và phản tư chính khả năng mình đọc của mình.
Để thành thạo kỹ năng đọc phản tư, điều quan trọng nhất chúng ta cần nhớ là việc rèn luyện và thực hành thường xuyên mỗi khi ta tiếp nhận bất cứ thông tin nào. Kỹ năng này không chỉ là một công cụ để phân biệt giữa thông tin chính xác và thông tin sai lệch mà còn là một phương pháp giúp chúng ta phát triển tư duy phản biện, khả năng đánh giá và tư duy độc lập, từ đó hỗ trợ quá trình học tập và phát triển cá nhân suốt đời.
Như vậy, để trở thành người tiêu dùng thông tin sáng suốt và có trách nhiệm trong kỷ nguyên số, mỗi chúng ta cần cam kết thực hành và cải thiện liên tục kỹ năng đọc phản tư của mình. Điều này đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự chú ý đến chi tiết và một tâm trí mở cửa sẵn sàng tiếp nhận các quan điểm đa dạng. Hãy nhớ rằng, sự rèn luyện không ngừng sẽ giúp chúng ta không chỉ là người đọc sáng suốt mà còn đóng góp tích cực vào việc tạo dựng một xã hội thông tin minh bạch và lành mạnh. Hãy bắt đầu từ những bước nhỏ, thực hành đọc phản tư mỗi ngày, và bạn sẽ thấy sự khác biệt lớn lao mà nó mang lại cho cuộc sống hàng ngày và quá trình phát triển bản thân của mình.
_
Nguồn trích dẫn:
(1) https://vneconomy.vn/nguoi-dung-viet-nam-danh-trung-binh-6-5-gio-moi-ngay-tren-internet.htm