Chú ý ở đâu, cuộc sống ở đó (phần 1)

Chú ý có vai trò thế nào đối với đời sống con người nói chung và hoạt động học tập nói riêng?

Dưới góc nhìn tâm lý học thì chú ý là gì?

Làm thế nào cải thiện sự chú ý nhằm nâng cao hiệu quả học tập?

Bài viết này sẽ khai thác 4 khía cạnh sau đây của chú ý:

• Vai trò của chú ý
• Khái niệm chú ý
• Thuộc tính của chú ý
• Một số phương pháp tăng cường khả năng chú ý

 

1. Vai trò của chú ý

Mời các bạn cùng suy nghĩ về một số tình huống giả định sau.

Điều gì sẽ xảy ra nếu:

Có phải là chúng ta KHÔNG THỂ HOÀN THÀNH hoặc là KHÔNG ĐẠT HIỆU QUẢ của những công việc đó đúng không?

Vậy thì để các hoạt động diễn ra hiệu quả, chúng ta cần có sự chú ý, bởi vì sự chú ý là một phần cơ bản trong cấu trúc sinh học của chúng ta. Nó xuất hiện ngay khi vừa ra đời. 

Bên cạnh đó, sự chú ý còn được xem là một quá trình hỗ trợ khả năng tồn tại của chính chúng ta, bởi vì đây là phản xạ có định hướng giúp chúng ta xác định những sự kiện nào cần phải tham gia. Và nó cũng cho phép mọi người tránh bị phân tâm để có thể tập trung và hoàn thành các công việc cụ thể. 

Sự chú ý cho phép tập trung vào thông tin để tạo ra ký ức, đóng một vai trò quan trọng trong hầu hết mọi lĩnh vực của cuộc sống bao gồm học tập, làm việc và thiết lập các mối quan hệ xã hội. Điều này chúng ta có thể tìm hiểu rõ hơn ở chương sau.

 

2. Khái niệm chú ý

Chú ý là sự tập trung của ý thức vào một hay một nhóm sự vật, hiện tượng để định hướng hoạt động, đảm bảo điều kiện thần kinh và tâm lý cần thiết cho hoạt động tiến hành có hiệu quả.

Trong các hiện tượng tâm lý, chú ý được xem là một hiện tượng tâm lý độc đáo, bởi vì một trạng thái tâm lý luôn xuất hiện kèm theo các hoạt động tâm lý khác và giúp cho hoạt động đó đạt hiệu quả.

Các bạn có thể hình dung cơ sở sinh lí của chú ý là một loại phản xạ định hướng 

Thứ nhất, đây là Phản xạ xuất hiện trong não bộ khi có kích thích mới lạ trong môi trường sống. Khi đó, nó sẽ có tác dụng định hướng và giúp cho cơ thể có thể phản ứng tốt nhất đối với vật kích thích. 

Thứ hai, phản xạ định hướng là phản xạ bẩm sinh, xuất hiện với bất cứ kích thích nào miễn là kích thích mới lạ, khác thường. Như vậy thì nếu kích thích lặp đi, lặp lại thì phản xạ sẽ bị mất.

Hằng ngày, chúng ta có rất nhiều thông tin và sự kiện xảy ra xung quanh, trong khi đó thì chúng ta không có khả năng để xử lý hết toàn bộ những thông tin đó. Và lúc này, chú ý sẽ quyết định những thông tin nào được đưa vào ý thức.

 

3. Các loại chú ý

Một khía cạnh nữa mà chúng ta cần phải quan tâm đó là có đến 3 loại chú ý, bao gồm: chú ý không chủ định, chú ý có chủ định và chú ý sau chủ định.

a/ Chú ý không chủ định:

Là loại chú ý không có mục đích đặt ra từ trước, không cần sự nỗ lực, cố gắng của bản thân.

Ví dụ:

• Khi đang đi trên đường, nếu nhìn thấy đám đông tụ tập, người lái xe thường  chạy xe chậm lại hoặc là đứng lại xem có việc gì xảy ra.
• Hoặc khi đang ngồi trong lớp học và bỗng dưng nghe thấy tiếng động lớn bên ngoài, chúng ta liền chuyển sự chú ý từ bài học sang ngoài lớp học một cách tự động.

Để giải thích cho Nguyên nhân gây nên chú ý không chủ định, chúng ta có thể nghĩ đến 3 nguyên nhân:

Thứ nhất, do đặc điểm nổi bật của vật kích thích.

Ví dụ: trong lớp học, học sinh đang chú ý vào lời giảng của thầy cô, nhưng có sự kiện bên ngoài làm thay đổi hướng tập trung

Thứ hai, do quan hệ của đối tượng đối với nhu cầu, hứng thú, sở thích của con người.

Ví dụ: cả nhóm đang tập trung thảo luận bài tập thì ngửi  thấy mùi thơm thức ăn và chuyển sự chú ý ra bên ngoài

Thứ ba, do trạng thái chung của cơ thể con người.

Ví dụ: Đang lái xe trên đường mà nghe tiếng nổ lớn nên có thể ngoảnh lại nhìn như một phản xạ phòng vệ 

Có 3 đặc điểm giúp các bạn nhận ra chú ý không chủ định:

• Thứ nhất, chú ý không chủ định không có mục đích tự giác, không có biện pháp để chú ý;
• Thứ hai, nó không đòi hỏi một sự cố gắng, nỗ lực ý chí nào, do đó không gây căng thẳng thần kinh
• Thứ ba, chú ý không chủ định kém bền vững

 

b/ Chú ý có chủ định.

Ngược lại với loại chú ý trước thì đây là  loại chú ý có mục đích định trước và có sự nỗ lực cố gắng của bản thân.

• Ví dụ, trong rạp hát, khán giả sẽ chủ ý đến xem và chăm chú nghe những tiết mục trình diễn của các ca sĩ.
• Hoặc trong lớp học, sinh viên sẽ lắng nghe giảng viên giảng bài với mong muốn hiểu bài hơn và phục vụ cho năng suất học tập

Nguyên nhân gây ra sự chú ý có chủ định là do nhận thức của bản thân ta về sự cần thiết phải chú ý.

Và có 4 Đặc điểm để chúng ta nhận ra chú ý có chủ định:

• Thứ nhất nó đề ra mục đích, nhiệm vụ, kế hoạch và biện pháp chú ý, cho nên đây còn gọi là chú ý chủ động.
• Thứ hai, nó có liên quan đến mục tiêu con người, có nguồn gốc xã hội cho nên nó có liên quan chặt chẽ với ngôn ngữ.
• Thứ ba, chú ý có chủ định có tính chất bền vững. 
• Thứ tư, chú ý có chủ định có sự nỗ lực ý chí, cố gắng của bản thân, vì vậy nó gây ra một sự căng thẳng thần kinh nhất định.

 

c/ Chú ý sau chủ định.

Đây vẫn là chú ý có chủ định, nhưng sau đó do hứng thú với hoạt động mà chủ thể không cần nỗ lực ý chí vẫn tập trung vào đối tượng hoạt động. Khi chúng ta bắt đầu đọc 1 cuốn sách thì cần chú ý có chủ định, nhưng do bị cuốn hút bởi nội dung cuốn sách mà ta không cần sự nỗ lực cố gắng, không có sự căng thẳng về thần kinh. Lúc này chú ý có chủ định đã chuyển thành chú ý sau chủ định.

Trạng thái flow (dòng chảy)

Trạng thái chú ý chủ định tương tự với một thuật ngữ nổi tiếng khi nói về hiệu suất học tập đó là “trạng thái flow”. Flow miêu tả trải nghiệm tối ưu khi học tập và làm việc, nghĩa là tự do tập trung hoàn toàn vào nhiệm vụ như đang trôi theo dòng chảy mà không vướng bận bởi những thông tin không liên quan. 

Chúng ta có thể tìm hiểu về trạng thái này qua một trường hợp trong khảo sát của tác giả sách “Flow”- Csikszentmihalyi. Người được khảo sát là luật sư Pam Davis. Khi cô làm việc với những vụ án quan trọng, cô đến thư viện để tìm tư liệu và tập trung đến mức quên ăn trưa và đến tận lúc trời tối mới thấy đói bụng.

Với sự tập trung tuyệt đối và niềm đam mê trong trạng thái “Flow”, chúng ta có thể được tiếp thêm động lực và mong muốn duy trì trạng thái này những lần học sau nữa.