a. Chuẩn bị
– Chuẩn bị là giai đoạn hành động trí tuệ, bao gồm:
- Đặt ra và ý thức rõ ràng về mục đích hành động
- Lập kế hoạch và tìm ra phương pháp thực hiện
- Quyết định hành động
+ Đầu tiên là xác định mục đích, hình thành động cơ: kích thích gây ra mọi hành động là nhu cầu. Nhu cầu sẽ qui định mục đích của hành động và thúc đẩy hành động. Hành động ý chí xuất hiện khi ở con người có nhu cầu cấp cách cần phải thoả mãn về một cái gì đó. Nhưng cùng một thời điểm ở con người thường xuất hiện nhiều nhu cầu khác nhau. Hơn nữa, một hành động cụ thể chỉ có thể thoả mãn được một số nhu cầu nhất định còn các nhu cầu khác không thể thực hiện được. Ví dụ hành động học tiếng Anh của bạn xuất phát từ nhu cầu có một công việc với mức lương cao hơn, nhưng việc học tiếng Anh sẽ lấy mấy khoản thời gian mà bạn vốn dành cho nhu cầu nghỉ ngơi của mình sau giờ làm việc. Do đó phải có sự đấu tranh động cơ, lựa chọn xem nhu cầu nào là nhu cầu thiết thân nhất đối với anh ta. Khâu đầu tiên của hành động ý chí là xác định mục đích và hình thành động cơ. “Trong sự đấu tranh động cơ thì vốn hiểu biết, vốn kinh nghiệm, khả năng nhận thức và tình cảm của nhân cách giữ vai trò quyết định”
+ Thứ hai là lập kế hoạch hành động và lựa chọn phương tiện, biện pháp hành động: Khi đã xác định được mục đích và hình thành động cơ, thì khâu tiếp theo của hành động ý chí là lập kế hoạch hành động và lựa chọn phương tiện, biện pháp cụ thể để thực hiện hành động. Có nhiều biện pháp, phương tiện khác nhau để đạt được mục đích. Ở đây lại diễn ra quá trình đấu tranh lựa chọn phương tiện, biện pháp cho phù hợp. Sự lựa chọn phương tiện, biện pháp nào phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm, đặc biệt là sở trường của cá nhân trong một lĩnh vực cụ thể. Tiếp tục ví dụ trên, để học tiếng Anh thì bạn có thể tìm kiếm giáo trình và tự sắp xếp lịch học cho mình, hoặc bạn cũng có thể đến các trung tâm ngoại ngữ và theo một lớp cụ thể. Trong quá trình lập kế hoạch, lựa chọn phương tiện, biện pháp thực hiện có thể gặp những khó khăn nhất định. Rất có thể xảy ra tình trạng bằng những biện pháp, phương tiện hiện có không thể thực hiện được hành động. Chính lúc này, chủ thể của hành động ý chí lại phải huy động sự nỗ lực tâm lý để tìm ra biện pháp phù hợp.
+ Cuối cùng là quyết định thực hiện hoạt động
– Dựa trên những cân nhắc, suy nghĩ của cá nhân.
– Đây giai đoạn chuẩn bị được kết thúc bằng sự quyết định hành động. Quyết định có nghĩa là dừng lại ở việc xác định được mục đích, lên được kế hoạch hành động, lựa chọn được công cụ phương tiện cụ thể để đạt được mục đích. Sau khi đã quyết định hành động thì sự căng thẳng tâm lý do sự đấu tranh giữa các mục đích, động cơ, phương tiện/biện pháp thực hiện đã được giảm bớt. Nếu như quyết định hành động phù hợp với lý tưởng, niềm tin, sự mong đợi thì cá nhân hăng hái, say sưa chuẩn bị bước vào một giai đoạn mới của hành động ý chí đó là giai đoạn thực hiện.
b. Thực hiện
– Là giai đoạn đòi hỏi sự nỗ lực lớn.
– Có hai hình thức là hành động ý chí bên ngoài và hành động ý chí bên trong.
– Nếu đi chệch khỏi con đường đã định tức lệch mục đích thì đó là hành động thiếu ý chí.
– Việc thực hiện được tiến hành bằng các thao tác hoạt động nhất định nhằm đạt tới mục đích với những phương thức nhất định.
+ Nếu chỉ dừng lại ở giai đoạn chuẩn bị thì khó có thể nhận biết được ý chí ở mỗi cá nhân khác nhau như thế nào. Sự khác biệt đáng kể và rõ nét nhất để phân biệt một người có ý chí là sự thực hiện hành động ý chí trong thực tiễn. Tất nhiên, ý chí cũng có thể được thể hiện ở sự quyết định vì đôi khi sự quyết định của cá nhân trước một vấn đề gì đó, đặc biệt là trước các vấn đề hệ trọng đòi hỏi một sự nỗ lực lớn lao, nhưng nếu chỉ có quyết định không thôi thì chưa đủ để kết luận một người nào đó là có ý chí được.
+ Khi cá nhân đi chệch hướng khỏi mục tiêu đã định và do đó, không đạt được mục đích của hành động đặt ra lúc đầu thì ở họ biểu hiện sự không có ý chí. Tất nhiên, trong những trường hợp khi mà điều kiện, hoàn cảnh của hoạt động đã thay đổi, việc đạt được mục đích không còn phù hợp, không có ý nghĩa nữa thì việc từ bỏ mục đích ban đầu không đồng nghĩa với việc coi anh ta là người không có ý chí. Chẳng hạn như ví dụ trên, nếu bạn nhìn nhận việc nâng cao chuyên môn của mình sẽ đáp ứng nhu cầu có một mức lương cao hơn so với việc học tiếng Anh và bạn quyết định không học nữa. Vậy thì từ bỏ học tiếng Anh không đồng nghĩa với việc bạn thiếu ý chí.
+ Khi mục đích của hành động đã đạt được, những khó khăn đã được khắc phục con người cảm thấy hài lòng với bản thân mình, thấy tự tin về bản thân mình. Từ đó, sẽ thúc đẩy cá nhân vươn lên đạt được những thành tích lớn hơn nữa trong cuộc sống.
c. Đánh giá
– Đánh giá là đối chiếu kết quả đạt được với mục đích đã định.
– Đánh giá xấu thường kèm theo những rung cảm xấu hổ, hối hận, chưa thoả mãn.
– Đánh giá tốt xảy ra những rung cảm thoả mãn, hài lòng, sung sướng.
+ Sau khi hành động ý chí kết thúc bao giờ cá nhân cũng có sự đánh giá các kết quả mà hành động đó đạt được. Sự đánh giá này là cần thiết. Nó giúp cá nhân rút ra những kinh nghiệm bổ ích cho những lần hoạt động sau hiệu quả hơn. Sự đánh giá thường được biểu hiện trong những phán đoán, hoặc những nhận định. Sự đánh giá có thể diễn ra theo hai hướng hoặc là tích cực nếu chủ thể hài lòng với kết quả đó hay nói cách khác là kết quả của hành động đáp ứng được những mong đợi và kỳ vọng của chủ thể; hoặc là sự đánh giá tiêu cực được thể hiện cùng với những rung cảm lấy làm tiếc về hành động của mình, xấu hổ, hối hận.
+ Sự đánh giá kết quả của hành động thường chịu ảnh hưởng nhiều bởi nền văn hoá xã hội mà cá nhân đó sinh sống đặc biệt là những quan điểm chính trị- xã hội, quan điểm đạo đức, thẩm mĩ v.v.. Ví dụ như trong việc học, sinh viên các nước châu Á thường quan trọng điểm số trong khi sinh viên ở các nước châu Âu lại quan tâm trải nghiệm nhiều hơn .Trong giai đoạn đánh giá kết quả của hành động chúng ta thấy xúc cảm- tình cảm của con người được thể hiện khá rõ nét.
+ Qua việc phân tích các giai đoạn của hành động ý chí điển hình chúng ta thấy sự bộc lộ rõ của nhân cách con người: ở giai đoạn chuẩn bị thấy nổi lên vai trò của tư duy, ở giai đoạn thực hiện thì vai trò của kỹ năng, kỹ xảo cũng như năng lực tổ chức lại giữ vai trò quyết định, còn ở giai đoạn đánh giá kết quả hành động thì thấy rõ mối liên hệ giữa tư duy và cảm xúc, xu hướng và tính cách của con người.
English